Xây dựng hệ sinh thái kinh tế bạc, phát huy tiềm năng người cao tuổi
Hàng triệu người cao tuổi đang tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh, đóng góp kinh nghiệm cho xã hội. Phát triển kinh tế bạc là hướng đi dài hạn, thúc đẩy tăng trưởng, nâng cao chất lượng cuộc sống

Lãnh đạo Công ty Cổ phần Tiên Hưng (xã Hoàng Hoa Thám, Hưng Yên) kiểm tra hoạt động sản xuất tại doanh nghiệp. Ảnh : Mạnh Khánh - TTXVN
Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh về cơ cấu dân số. Số người cao tuổi ngày càng tăng kéo theo nhu cầu lớn về chăm sóc sức khỏe, nhà ở, tài chính, du lịch, công nghệ và các dịch vụ phù hợp. Cùng với đó, hàng triệu người cao tuổi vẫn đang tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh, đóng góp tri thức và kinh nghiệm cho xã hội. Những yếu tố này đặt ra yêu cầu phát triển kinh tế bạc như một hướng đi dài hạn, vừa thúc đẩy tăng trưởng, vừa nâng cao chất lượng cuộc sống.
Việt Nam hiện có gần 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số; hơn 9 triệu người cao tuổi vẫn tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh. Dự báo đến năm 2034, số người từ 60 tuổi trở lên có thể đạt gần 21 triệu người. Cùng với quá trình già hóa nhanh là sự thay đổi rõ nét trong nhu cầu tiêu dùng, chăm sóc sức khỏe và tổ chức đời sống của người dân.
Phát biểu tại Hội nghị đối thoại chính sách phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc, tổ chức sáng 16/11 vừa qua tại Trụ sở Chính phủ, ông Nguyễn Thanh Nghị, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, Việt Nam chỉ còn khoảng một thập niên để chuẩn bị căn bản cho thời kỳ dân số già. Trong khi tuổi thọ bình quân đạt khoảng 74 năm, số năm sống khỏe mạnh mới khoảng 65 năm. Vì vậy, mục tiêu không dừng ở việc kéo dài tuổi thọ mà phải nâng cao sức khỏe, khả năng tự chủ và điều kiện tham gia xã hội của người cao tuổi.
Ông Nguyễn Thanh Nghị cho rằng, cần ưu tiên những lĩnh vực có nhu cầu thực tế và khả năng tạo giá trị gia tăng, như chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, chăm sóc dài hạn, dược phẩm, thiết bị hỗ trợ, nhà ở thích ứng, du lịch, tài chính, bảo hiểm và dịch vụ số. Đồng thời, cần xây dựng phương pháp đo lường quy mô, đóng góp của kinh tế bạc đối với GDP, việc làm và chất lượng cuộc sống.
Từ góc nhìn quốc tế, bà Pauline Tamesis, Điều phối viên Thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, đánh giá Việt Nam đang già hóa với tốc độ rất nhanh. Trong khi một số quốc gia mất nhiều thập niên để chuyển từ xã hội già hóa sang xã hội già, Việt Nam dự kiến hoàn thành quá trình này chỉ trong khoảng 23 năm.
Tuy nhiên, tốc độ già hóa cũng cho thấy tiềm năng của một thị trường đang hình thành. Dẫn ước tính của Ngân hàng Phát triển châu Á, bà Pauline Tamesis cho biết việc khai thác lợi tức bạc có thể đóng góp tới 1,1% GDP Việt Nam, tương đương hơn 5,6 tỷ USD theo quy mô nền kinh tế năm 2025. Khoảng 400.000 người cao tuổi hiện đang làm chủ doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh, phản ánh khả năng tham gia kinh tế của lực lượng này.
Ở góc độ thực tiễn, ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, cho rằng kinh tế bạc không thể chỉ được hiểu là mở thêm cơ sở dưỡng lão hay bán thêm sản phẩm cho người cao tuổi. Cần tổ chức những dịch vụ rất gần đời sống như đưa đón đi khám bệnh, giao bữa ăn tại nhà, chăm sóc sau xuất viện, kết nối việc làm bán thời gian và hỗ trợ sử dụng công nghệ.
Theo đó, doanh nghiệp có thể phát triển nhà ở an toàn, sản phẩm dinh dưỡng, du lịch và thiết bị hỗ trợ; hợp tác xã có lợi thế gần cộng đồng, hiểu nhu cầu của từng gia đình để tổ chức dịch vụ phù hợp. Điều quan trọng là lắng nghe người cao tuổi: Sản phẩm có dễ sử dụng, phù hợp với khả năng chi trả và giúp họ tự chủ hơn hay không. Những hoạt động nhỏ, nếu được tổ chức tốt, vẫn có thể tạo giá trị kinh tế và cải thiện cuộc sống.
Dù có thị trường tiềm năng, hệ sinh thái kinh tế bạc tại Việt Nam đang ở giai đoạn đầu, đối diện nhiều rào cản. Chính sách liên quan đến y tế, chăm sóc dài hạn, bảo hiểm, đất đai, đầu tư và dịch vụ xã hội còn phân tán. Hạ tầng chăm sóc, nhân lực chuyên nghiệp và dữ liệu phục vụ quản lý chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi khả năng chi trả của một bộ phận người cao tuổi còn hạn chế.
Phát biểu kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia về Người cao tuổi Việt Nam, khẳng định phát triển kinh tế bạc là hướng đi đúng đắn, có tiềm năng lớn để mở rộng thị trường, tạo việc làm, gia tăng giá trị kinh tế và thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững.
Cũng theo Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, già hóa dân số là xu thế tất yếu, vừa đặt ra thách thức về lao động, an sinh và chăm sóc sức khỏe, vừa tạo cơ hội lớn từ nhu cầu, tiềm năng và nguồn lực của người cao tuổi. Vì vậy, phải chủ động thích ứng, coi đây là yêu cầu xuyên suốt trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, thay vì chỉ giải quyết các vấn đề phát sinh khi dân số đã già.

Chế biến xoài xuất khẩu tại nhà máy Kim Thanh, xã Giao Long. Ảnh : Phúc Sơn – TTXVN
Phó Thủ tướng nhấn mạnh kinh tế bạc là hệ sinh thái liên ngành, gắn với y tế, nhà ở, tài chính, bảo hiểm, văn hóa, du lịch, khoa học, công nghệ và thị trường lao động. Người cao tuổi vừa là trung tâm thụ hưởng, vừa là chủ thể tiếp tục đóng góp; Nhà nước kiến tạo thể chế, bảo đảm an sinh; doanh nghiệp phát triển sản phẩm, dịch vụ; các tổ chức xã hội và gia đình tham gia kết nối, hỗ trợ.
Từ nhận thức đó, Phó Thủ tướng xác định ba trọng tâm Việt Nam cần quan tâm để phát triển kinh tế bạc. Trước hết là hoàn thiện đồng bộ thể chế, chính sách, tạo hành lang pháp lý cho các mô hình mới, nhất là chăm sóc tích hợp, phục hồi chức năng, chăm sóc dài hạn và việc làm phù hợp với người cao tuổi. Chính sách phải tháo gỡ các rào cản đầu tư, đồng thời chuẩn hóa điều kiện hoạt động và chất lượng dịch vụ.
Trọng tâm tiếp theo là huy động hiệu quả các nguồn lực, khuyến khích đầu tư tư nhân, hợp tác công tư và phát triển những sản phẩm tài chính, tín dụng, bảo hiểm phù hợp. Nhà nước ưu tiên bảo đảm các dịch vụ an sinh thiết yếu và hỗ trợ nhóm yếu thế; doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân tham gia cung ứng hàng hóa, dịch vụ dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường.
Trọng tâm thứ ba là tăng cường liên kết giữa các chủ thể, đặc biệt giữa bệnh viện, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Phát triển nhân lực chăm sóc chuyên nghiệp, ứng dụng công nghệ, mở rộng hợp tác quốc tế được xác định là điều kiện để hình thành chuỗi dịch vụ liên tục từ y tế, cơ sở dưỡng lão đến gia đình và cộng đồng.
Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cũng giao các bộ, ngành nhiệm vụ cụ thể để thúc đẩy hệ sinh thái kinh tế bạc. Bộ Y tế đẩy nhanh xây dựng dự án Luật Người cao tuổi sửa đổi, hướng tới mục tiêu luật được ban hành trong quý II/2028, đồng thời nghiên cứu phát triển đội ngũ nhân lực chăm sóc. Bộ Tài chính nghiên cứu cơ chế thuế, đầu tư, xã hội hóa và hợp tác công tư; Ngân hàng Nhà nước phát triển sản phẩm tín dụng phù hợp; Bộ Xây dựng hoàn thiện tiêu chuẩn nhà ở và hạ tầng thân thiện với người cao tuổi. Đối với Bộ Công Thương, cần thúc đẩy thị trường thương mại, dịch vụ và hệ thống phân phối phù hợp với phát triển kinh tế bạc. Đây là nhiệm vụ gắn trực tiếp với triển vọng hình thành các ngành hàng, sản phẩm và mô hình kinh doanh phục vụ nhu cầu ngày càng đa dạng của người cao tuổi, từ tiêu dùng hằng ngày đến những dịch vụ chuyên biệt.
Một bước đi cụ thể khác là đưa nhiệm vụ phát triển kinh tế bạc vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027 và những năm tiếp theo. Chính phủ sẽ lựa chọn năm địa phương gồm Hà Nội, Thái Nguyên, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh và An Giang làm điểm xây dựng, phát triển mô hình tiêu biểu; đánh giá, hoàn thiện chính sách và nhân rộng trong vòng hai năm.
Với nhu cầu dịch vụ ngày càng đa dạng và nguồn lực người cao tuổi đông đảo, Việt Nam có cơ sở để phát triển thị trường kinh tế bạc có quy mô đáng kể. Để hiện thực hóa triển vọng này, cần triển khai đồng bộ các chính sách về thể chế, tài chính, nhân lực và kết nối thị trường. Phát triển kinh tế bạc vì thế vừa là sự chuẩn bị cho xã hội già hóa, vừa là cơ hội khai thác hiệu quả nguồn lực con người, nâng cao chất lượng tăng trưởng và bảo đảm mọi thế hệ đều có điều kiện đóng góp, thụ hưởng.
