Xây dựng hệ sinh thái số nhân văn

Những “đại sứ” của niềm tin

Trong cộng đồng người dùng mạng xã hội tại Tuyên Quang, cái tên Anna Luyến (Nguyễn Thị Luyến) trở thành một biểu tượng của sự tích cực. Những video quảng bá hình ảnh quê hương của Luyến không cầu kỳ, bóng bẩy, chúng chinh phục người xem bằng sự mộc mạc và chân thực. Cô giống như một người kể chuyện bằng hình ảnh, đưa núi non, cảnh sắc và tâm hồn người vùng cao chạm đến cảm xúc của du khách thập phương.

Với tâm thế của một người sáng tạo nội dung tử tế, Anna Luyến tập trung vào những trải nghiệm thực tế. Từ những lễ hội truyền thống của đồng bào Tày, Dao, Mông đến vẻ đẹp hoang sơ của hang động, núi rừng của vùng cực Bắc của Tổ quốc... tất cả hiện lên qua lăng kính đầy đam mê và trách nhiệm.

Anna Luyến và đồng bào người Dao Áo dài trong Lễ cúng Na Mều tại xã Tân Tiến.

Anna Luyến chia sẻ: Cô kể chuyện bằng sự cảm nhận tự nhiên nhất của chính mình. Tình yêu quê hương chính là chất liệu thực tế, bền vững nhất để chạm đến trái tim người xem. Minh chứng cho sức lan tỏa này là video về lễ hội truyền thống tại Yên Thuận với phân cảnh bắt cá bằng tay hay đi xe đạp trên cầu khỉ đã thu hút hơn 2,9 triệu lượt xem. Hay mới đây nhất là Lễ hội Na Mều của đồng bào Dao Áo dài tại xã Tân Tiến đã thu hút hàng triệu lượt xem. Và chính những nụ cười rạng rỡ của đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ mang lại lượt tương tác khủng mà còn kết nối hàng nghìn câu hỏi thăm, đặt lịch từ du khách khắp cả nước. Theo lời của Anna Luyến, cô kiên trì xây dựng một thương hiệu cá nhân “sạch” - nơi thông tin không chỉ chính xác mà còn tràn đầy và lan tỏa năng lượng tích cực đến cộng đồng.

Không chỉ có Anna Luyến, Sùng Mạnh Hùng - chàng trai người Mông trên mảnh đất Cao nguyên đá Đồng Văn (biệt danh “Hùng Hà Giang”) cũng đang miệt mài bắc những nhịp cầu số. Với các video đạt hàng chục triệu lượt xem, Hùng được ví như “linh hồn của Đồng Văn”, biến những bước nhảy và hình ảnh đời thường thành động lực quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Theo bà Hồ Thị Phương Lan, Trưởng phòng Chuyển đổi số (Sở Khoa học và Công nghệ), không chỉ là nơi quảng bá du lịch, mạng xã hội còn là cánh tay nối dài của lòng nhân ái, nơi các chiến dịch quyên góp, cứu trợ thiên tai được kết nối tức thời, minh bạch, giúp nguồn lực đến đúng địa chỉ chỉ sau vài “cú chạm”. Cùng với đó, kho tàng tri thức mở, nơi Internet trở thành thư viện khổng lồ, bình đẳng hóa cơ hội tiếp cận kiến thức cho mọi đối tượng, từ rẻo cao biên giới đến thành thị sầm uất.

Mặt tối sau những khung hình

Trái ngược với nỗ lực của những “đại sứ số” tử tế, môi trường mạng đang bị vẩn đục bởi những dòng chảy độc hại từ tin giả và hành vi lệch chuẩn. Nếu như những người trẻ như Anna Luyến, Sùng Mạnh Hùng và nhiều bạn trẻ khác dùng mạng xã hội để xây dựng niềm tin, thì vẫn còn đó những cá nhân lợi dụng quyền tự do ngôn luận để thêu dệt, xuyên tạc, tạo nên những “cơn bão” thông tin tiêu cực.

Điển hình là vụ việc vừa xảy ra ngày 22-3 vừa qua, Phòng Cảnh sát Giao thông (Công an tỉnh) đã phải chuyển hồ sơ sang Cơ quan Cảnh sát điều tra đối với nhóm đối tượng có dấu hiệu bịa đặt, bôi nhọ lực lượng chức năng. Trước đó, một đoạn video livestream về việc kiểm tra nồng độ cồn tại phường Minh Xuân đã bị cắt ghép, tung lên mạng với nội dung một chiều, gây hiểu lầm nghiêm trọng trong dư luận.

Theo báo cáo của Phòng Cảnh sát Giao thông, khoảng 15 giờ, ngày 15-3, tại chốt kiểm tra nồng độ cồn trên đường Nguyễn Hữu Thọ, phường Minh Xuân, Tổ công tác thuộc Đội CSGT đường bộ số 1 đã dừng kiểm tra xe ô tô BKS 43A-407.16 do ông Trần Văn H. (trú tại Hàm Yên) điều khiển. Kết quả xác định, người này đã vi phạm nồng độ cồn ở mức 0,047 mg/L khí thở. Thay vì chấp hành, nhóm người đi cùng đã dùng điện thoại quay video, liên tục đưa ra thông tin bịa đặt rằng mình “đã bị kiểm tra trước đó và không vi phạm” nhằm kích động người xem, cản trở tổ công tác thực thi nhiệm vụ.

Hậu quả của những phút “livestream câu view” ấy không chỉ dừng lại ở việc gây nhiễu loạn thông tin. Những nội dung sai lệch này nhanh chóng bị các tài khoản mạng xã hội thiếu thiện chí lợi dụng để công kích, hạ thấp uy tín của lực lượng thực thi công vụ.

Không chỉ dừng lại ở việc công kích lực lượng chức năng, tin giả còn len lỏi vào những vấn đề chính trị - xã hội nhạy cảm. Trước đó, ngày 17-3, Công an xã Minh Quang đã ra quyết định xử phạt 7,5 triệu đồng đối với L.V.V. (sinh năm 1987) về hành vi đăng tải thông tin sai sự thật liên quan đến lãnh đạo Đảng và Nhà nước. Chỉ vì mục đích “tăng tương tác, tăng lượt theo dõi”, cá nhân này đã phớt lờ các quy định pháp luật, gieo rắc sự hoang mang và lũng đoạn niềm tin của cộng đồng.

Song hành cùng tin giả là vấn nạn bạo lực ngôn từ. Tình trạng các “anh hùng bàn phím” núp bóng tự do ngôn luận để nhục mạ, công kích cá nhân và tổ chức đang trở thành rào cản lớn nhất đối với việc kiến tạo một hệ sinh thái số nhân văn. Những luồng dư luận tiêu cực không chỉ dừng lại trên màn hình điện thoại mà đã gây ra những tổn thương tâm lý sâu sắc, thậm chí là thiệt hại nặng nề về kinh tế và an ninh trật tự ngoài đời thực.

Công an xã Minh Quang làm việc với cá nhân L.V.V, sinh năm 1987, xã Minh Quang về hành vi “Đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng xã hội”.

Thượng tá Đào Trung Dũng, Trưởng phòng An ninh mạng và Phòng chống tội phạm công nghệ cao, chỉ tính riêng trong năm 2025 và 3 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng đã tiếp nhận trên 50 nguồn tin, tiến hành điều tra và khởi tố 40 vụ án liên quan đến các hành vi vi phạm trên không gian mạng.

Làm sạch môi trường số

Các chuyên gia tâm lý cho rằng: Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự lệch pha giữa tốc độ phát triển công nghệ và nhận thức xã hội. Trong khi Internet phổ cập với tốc độ chóng mặt, việc đào tạo đạo đức số lại chưa được chú trọng tương xứng. Nhiều người dùng sở hữu thiết bị hiện đại nhưng thiếu hụt kỹ năng kiểm chứng, tư duy phản biện và chưa ý thức đầy đủ trách nhiệm pháp lý sau mỗi cú chạm. Sự lầm tưởng về tính vô hình trên không gian mạng đã dẫn đến những hành vi tùy tiện, xâm phạm nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Để quét sạch những rác thải trên không gian mạng, không chỉ cần những chế tài xử phạt nghiêm minh mà còn cần một bộ khung đạo đức vững chắc. Đây chính là lúc Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành ngày 5-3 phát huy vai trò chiến lược.

Đồng chí Nguyễn Văn Hòa, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Bộ Quy tắc nhấn mạnh việc người dùng tuân thủ các quy định của pháp luật Việt Nam, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của mọi tổ chức, cá nhân; ứng xử văn minh, lịch sự, giữ gìn bản sắc văn hóa, giá trị đạo đức và truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam. Đồng thời, tôn trọng và thúc đẩy các giá trị văn hóa trên môi trường số, phù hợp với chuẩn mực văn hóa, đạo đức xã hội, truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam; tôn trọng sự đa dạng văn hóa, khác biệt vùng miền, dân tộc, tôn giáo… Người dùng cũng sẽ phải chịu trách nhiệm về hành vi ứng xử trên mạng; phối hợp với cơ quan chức năng để xử lý hành vi, nội dung thông tin vi phạm pháp luật, ứng xử thiếu văn hóa, phản cảm. Bộ Quy tắc không đơn thuần là những điều cấm, mà là kim chỉ nam giúp người dùng định vị giá trị bản thân; hướng mỗi cá nhân tới việc chia sẻ thông tin chính thống, sử dụng ngôn từ chuẩn mực và ứng xử văn minh như cách chúng ta đối đãi ngoài đời thực. Khi mỗi công dân thấm nhuần các quy tắc này, họ sẽ tự trang bị cho mình một “bộ lọc” tự nhiên, biến mỗi người dùng thành một “chiến sĩ” trách nhiệm trên mặt trận văn hóa số. Sở cũng đang tham mưu trình UBND tỉnh ban hành kế hoạch thực hiện Bộ quy tắc, trong đó sẽ tập trung vào công tác giáo dục tại các trường học, nhằm định vị hành vi ứng xử văn hóa trên môi trường số ngay từ trên ghế nhà trường - Phó Giám đốc Nguyễn Văn Hòa nhấn mạnh.

Vấn đề kiến tạo hệ sinh thái số nhân văn không chỉ là câu chuyện của cá nhân mà đã trở thành nhiệm vụ chiến lược cấp quốc gia. Tại phiên họp thứ nhất của Ban Chỉ đạo An ninh mạng quốc gia mới đây, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh quan điểm: Bảo đảm an ninh mạng là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Thủ tướng yêu cầu bảo vệ tối đa lợi ích của các chủ thể trên không gian số, nâng cao năng lực phòng ngừa và đấu tranh hiệu quả với tội phạm mạng; kiên quyết xử lý các hành vi trục lợi, gây rối trật tự công cộng.

Để không gian mạng trở thành môi trường phát triển bền vững, hành trình đó phải bắt đầu từ chính mỗi cá nhân. Hãy trở thành một công dân số có trách nhiệm.

Bài, ảnh: Đoàn Thư

Nâng cao trách nhiệm phát ngôn trên mạng xã hội

Luật sư Vũ Trung Kiên Ủy viên Hội đồng Luật sư toàn quốc, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh

Hiện nay, pháp luật đã có quy định cụ thể về xử lý các hành vi sử dụng từ ngữ thiếu chuẩn mực, phát ngôn thiếu căn cứ trên không gian mạng.

Theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung năm 2022), hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân có thể bị xử phạt hành chính từ 10 đến 20 triệu đồng. Trường hợp vi phạm liên quan đến tổ chức thì mức phạt tiền gấp đôi, đồng thời buộc gỡ bỏ thông tin vi phạm.

Bên cạnh đó, đối với những hành vi có tính chất nghiêm trọng như phát tán, tuyên truyền thông tin xuyên tạc, phỉ báng chính quyền, bịa đặt gây hoang mang trong Nhân dân, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về “Tội phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”.

Văn hóa số bắt đầu từ mỗi cá nhân

Anh Hoàng Mạnh Hiền Hiệu trưởng Trường THCS Mỹ Bằng, phường Mỹ Lâm

Không gian mạng hiện đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội, nơi mỗi cá nhân vừa là người tiếp nhận vừa là chủ thể tạo ra thông tin. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của môi trường số cũng kéo theo những biểu hiện lệch chuẩn trong cách ứng xử, không ít người vì tâm lý đám đông hoặc sự ẩn danh đã dễ dàng buông lời công kích, thiếu kiểm chứng thông tin, thậm chí lan truyền những nội dung tiêu cực. Điều này không chỉ làm xói mòn các giá trị văn hóa mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tinh thần, gia tăng nguy cơ mắc các vấn đề như Trầm cảm, lo âu trong cộng đồng. Từ thực tế đó đòi hỏi mỗi tổ chức, cá nhân cần tuân thủ các nguyên tắc về đạo đức, pháp luật trên không gian mạng, nhằm tạo môi trường trực tuyến lành mạnh, văn minh an toàn, mang ý nghĩa thông điệp để truyền tải những điều tích cực.

Xây dựng cộng đồng tích cực

Chị Nguyễn Phương Linh Quản trị viên của nhóm cộng đồng Review Hà Giang - Ha Giang Loop

Là quản trị viên của nhóm cộng đồng Review Hà Giang - Ha Giang Loop, hiện đang có hơn 50 nghìn thành viên trên Facebook, tôi luôn xác định rõ vai trò và trách nhiệm của mình trong việc xây dựng và duy trì một môi trường trực tuyến lành mạnh, văn minh. Ngay từ đầu, nhóm đã được thiết lập với những quy tắc cụ thể về nội dung và cách sử dụng ngôn từ, nhằm định hướng hành vi cho các thành viên. Theo đó, mọi bài đăng đều cần đảm bảo tính lịch sự, tôn trọng, không sử dụng từ ngữ tiêu cực, không công kích cá nhân hay khơi gợi tranh cãi không cần thiết. Tôi đặc biệt khuyến khích những nội dung mang tính chia sẻ kinh nghiệm, lan tỏa thông tin hữu ích, tích cực và có giá trị thực tiễn đối với cộng đồng.

Trong quá trình quản lý, các bài viết vi phạm quy định sẽ được nhắc nhở kịp thời hoặc gỡ bỏ nếu cần thiết, nhằm giữ gìn chất lượng chung của nhóm. Đồng thời, tôi cũng luôn lắng nghe ý kiến đóng góp từ các thành viên để điều chỉnh cách quản trị sao cho phù hợp, hài hòa và hiệu quả hơn.

Trang bị “bộ lọc” trên không gian số

Em Doãn Bảo Ngọc Học sinh lớp 11B8, Trường THPT Tân Trào

Trong dòng chảy số hôm nay, chỉ một chạm màn hình có thể mở ra cả “thế giới”, người trẻ không chỉ là người tiếp nhận mà còn trực tiếp góp phần kiến tạo không gian số. Theo em, mạng xã hội hữu ích, mang lại nhiều giá trị tích cực như học tập, kết nối, lan tỏa điều tốt đẹp, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ trở thành môi trường phức tạp nếu thiếu kiểm soát.

Em thấy, vấn đề cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà ở cách con người sử dụng công nghệ. Thực tế, không gian mạng hiện nay còn tồn tại không ít tin giả, ngôn từ thiếu chuẩn mực… có thể ảnh hưởng đến nhận thức nếu người dùng thiếu kỹ năng chọn lọc thông tin. Mỗi lần bấm like hay share, khi ấy không còn là hành động cá nhân, mà cần nhận thức được mình đang góp phần định hướng dòng chảy thông tin.

Vì vậy, để ứng xử văn hóa trên không gian số, người trẻ cần chủ động trang bị “bộ lọc” thông tin, biết ưu tiên nguồn thông tin chính thống; tỉnh táo trước nội dung tiêu cực; quan trọng hơn là giữ được sự tôn trọng, trách nhiệm trong từng bình luận, phát ngôn.