Xây dựng Luật Giao dịch Hàng hóa: Phải đầy đủ và chi tiết

Luật cần phản ánh đầy đủ thị trường

Nếu Luật chỉ giới hạn ở giao dịch hàng hóa phái sinh thì phạm vi điều chỉnh thực chất sẽ hẹp hơn các quy định của Luật Thương mại hiện hành và chưa phản ánh đầy đủ nhu cầu phát triển của thị trường giao dịch hàng hóa tập trung qua Sở GDHH trong giai đoạn tới. Điều này tạo ra khoảng trống pháp lý khi các quy định tương ứng của Luật Thương mại được sửa đổi hoặc thay thế trong thời gian tới, đồng thời không thúc đẩy phát triển được nền kinh tế hàng hóa vật chất là thế mạnh của Việt Nam.

Bên cạnh đó, thực tiễn phát triển thị trường đã xuất hiện nhu cầu tổ chức giao dịch hàng hóa giao ngay theo phương thức tập trung, tiêu chuẩn hóa, khớp lệnh thông qua Sở GDHH, điển hình như mô hình Sàn giao dịch thịt heo đang được Thành phố Hồ Chí Minh triển khai thí điểm.

Mô hình này được đánh giá là phù hợp với các mặt hàng nông sản, thủy sản, nguyên liệu hoặc các mặt hàng có sản lượng lớn, tiêu dùng, xuất khẩu nhiều, giao dịch thường xuyên như gạo, cà phê, hồ tiêu, hạt điều, cao su, thủy sản, sầu riêng, thanh long, chuối... mà hiện nay vẫn đang được giao dịch phân tán, thiếu chuẩn hóa, thiếu minh bạch.

Đối với Việt Nam, việc điều chỉnh thị trường giao ngay tập trung trong Luật này càng có ý nghĩa đối với các mặt hàng có lợi thế sản xuất, xuất khẩu và tiêu dùng lớn như cà phê, cao su, hồ tiêu, gạo, hạt điều, nông sản, hoa quả, gia cầm... Nếu chỉ tập trung xây dựng thị trường phái sinh mà không có cơ chế pháp lý đầy đủ để hình thành thị trường giao ngay tập trung thì rất khó hình thành được thanh khoản, giá tham chiếu và dữ liệu thị trường của chính Việt Nam.

Ý kiến cho rằng giao dịch giao ngay thuộc về lĩnh vực hạ tầng thương mại và có thể tiếp tục được quy định sâu hơn ở một văn bản khác cũng cần được xem xét thận trọng. Giao dịch giao ngay được tổ chức qua Sở GDHH không chỉ là hoạt động mua bán hàng hóa thông thường mà còn liên quan trực tiếp đến cơ chế Thành viên, phương thức giao dịch, chuẩn hóa hàng hóa, kho và chứng chỉ lưu kho, thanh toán, giao nhận, công bố giá và giám sát thị trường. Đây là những yếu tố cấu thành phương thức tổ chức thị trường của Sở GDHH và có quan hệ trực tiếp với việc hình thành thị trường phái sinh.

Thị trường giao dịch giao ngay tập trung qua Sở GDHH là nơi hình thành giá cơ sở, tạo dữ liệu giao dịch, chuẩn hóa hàng hóa, chuẩn hóa giao nhận và kết nối trực tiếp hoạt động sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa. Đây cũng là nền tảng để từng bước xây dựng các chỉ số giá hàng hóa của Việt Nam, hình thành giá tham chiếu trong nước, giảm chi phí lưu thông, nâng cao năng lực cạnh tranh của chuỗi cung ứng và từng bước xây dựng các chỉ số giá hàng hóa của Việt Nam và từ đó nâng cao quyền chủ động trong định giá đối với các mặt hàng có lợi thế như gạo, cà phê, cao su, thủy sản, thịt heo và nhiều nông sản chủ lực khác.

Nếu giao ngay và phái sinh được quy định, điều chỉnh ở hai hệ thống pháp luật khác nhau thì có thể phát sinh khoảng trống pháp luật hoặc chồng chéo trong quản lý đối với những vấn đề nằm ở điểm giao nhau giữa hai thị trường, trong khi đây lại là những vấn đề cốt lõi để bảo đảm thị trường phái sinh có hàng hóa cơ sở, giá tham chiếu và thanh khoản thực.

Việc đưa thị trường giao ngay và thị trường phái sinh vào cùng một khuôn khổ pháp lý là phù hợp với mô hình hoạt động Sở GDHH vì đây là hai thị trường có quan hệ gắn kết trực tiếp với nhau. Thị trường giao ngay tạo ra giao dịch hàng hóa vật chất, hình thành giá và dữ liệu của thị trường cơ sở; trên nền tảng đó có thể phát triển các sản phẩm phái sinh phục vụ phòng ngừa rủi ro giá.

Do đó, phạm vi điều chỉnh của Luật không nên chỉ được xác định từ góc độ “sản phẩm phái sinh” mà cần nhìn từ mô hình thị trường giao dịch hàng hóa qua Sở GDHH, trong đó giao ngay và phái sinh là hai cấu phần có chức năng khác nhau nhưng bổ trợ hoàn hảo cho nhau. Đây cũng là cơ sở để xác định đầy đủ quyền, nghĩa vụ của Sở GDHH, Thành viên và các chủ thể tham gia từng thị trường. Vì vậy, đề xuất xác định lại cho đúng phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật, trong đó bao gồm cả giao dịch giao ngay tập trung qua Sở GDHH.

Đề nghị tổ chức nhiều Sàn giao dịch chuyên biệt

Bộ Công Thương đề xuất chủ trương phát triển giao dịch đối với những hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam. Tuy nhiên, hàng hóa thế mạnh của Việt Nam vẫn còn gặp nhiều bất lợi trên trường quốc tế bởi một số nguyên nhân như: Việt Nam có vị thế sản xuất, xuất khẩu rất lớn đối với một số mặt hàng, nhưng giá của nhiều mặt hàng chủ lực vẫn chủ yếu tham chiếu từ các thị trường nước ngoài; Mỗi sản phẩm thế mạnh có đặc tính, cơ chế giao dịch và cung-cầu/quy mô thị trường khác nhau; Năng lực sản xuất lớn, nhưng năng lực tham gia vào quá trình hình thành giá lại chưa tương xứng; Nhiều doanh nghiệp và người sản xuất chưa tiếp cận đến dữ liệu minh bạch của thị trường…

Một yêu cầu cốt lõi khi xây dựng Luật là phải thiết kế được mô hình thị trường phù hợp với đặc thù Việt Nam. Trong khi đó, thực tế mỗi nhóm hàng hóa (nông sản, thực phẩm, năng lượng...) có quy chuẩn chất lượng, kho bãi, logistics và cơ chế quản lý chuyên ngành hoàn toàn khác nhau.

Vì vậy, việc tổ chức thị trường theo mô hình một Sở GDHH tổ chức nhiều Sàn giao dịch chuyên biệt sẽ phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam.

Theo đề xuất này, mô hình vận hành sẽ là Sở GDHH đóng vai trò cung cấp nền tảng công nghệ, hệ thống, quy trình quản trị rủi ro và chuẩn hóa hợp đồng; là chủ thể tổ chức, quản lý và vận hành thống nhất các Sàn giao dịch chuyên biệt. Còn sàn giao dịch chuyên biệt sẽ là đơn vị vận hành trực thuộc Sở, đi sâu vào giao dịch từng mặt hàng cụ thể (như Sàn thịt heo, Sàn nông sản, sầu riêng...).

Nếu được tổ chức vận hành theo mô hình này, thị trường giao dịch hàng hóa sẽ bảo đảm thống nhất về quy chế giao dịch, công nghệ, thanh toán, quản trị rủi ro và giám sát thị trường, vừa thuận lợi phát triển đối với từng loại hàng hóa, nhất là bảo đảm tính minh bạch và tính liên thông trên thị trường hàng hóa cả nước.

Bên cạnh đó, thị trường sẽ được đảm bảo khả năng quản lý tiêu chuẩn hàng hóa, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch, kho giao nhận và hạ tầng logistics, trong khi hoạt động giao dịch vẫn được quản lý thống nhất bởi Sở GDHH. Là công cụ để Nhà nước thực hiện chính sách phát triển các ngành hàng chiến lược và phát huy lợi thế vùng, miền thông qua cơ chế giao dịch tập trung, minh bạch và có khả năng nhân rộng trên phạm vi cả nước.

Chính vì vậy, đề xuất bổ sung vào dự thảo Luật quy định: Sở GDHH được thành lập hoặc phối hợp thành lập các Sàn giao dịch chuyên biệt trực thuộc để tổ chức giao dịch cho từng loại hàng hóa hoặc nhóm hàng hóa cụ thể.

Thống nhất nội dung quản lý nhà nước đối với giao dịch hàng hóa phái sinh

Dự thảo Luật, tại Điều 8 và Điều 55 quy định Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước đối với giao dịch hàng hóa phái sinh và giao Chính phủ xác định cơ quan quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này. Cách quy định này về mặt thẩm quyền tuy nhiên chưa giải quyết ngay được vấn đề về cơ quan quản lý chuyên ngành đối với một lĩnh vực mới được luật hóa riêng.

Đối với nội dung này, đề nghị cơ quan chủ trì soạn quy định trực tiếp trong dự thảo Luật, đầu mối quản lý nhà nước là Bộ Công Thương, đồng thời rà soát, sửa đổi các văn bản về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và các văn bản pháp luật có liên quan cho thống nhất.

Căn cứ để đưa ra đề xuất này là việc xác định cơ quan quản lý chuyên ngành không chỉ là vấn đề tổ chức bộ máy mà còn là một nội dung chính sách cần được làm rõ ngay trong quá trình xây dựng dự thảo Luật. Cơ quan nào là đầu mối quản lý sẽ quyết định cơ chế cấp phép, giám sát, kiểm tra, xử lý vi phạm và phối hợp với các cơ quan quản lý chuyên ngành khác; đồng thời là cơ sở để rà soát, sửa đổi và phân định thẩm quyền trong các văn bản pháp luật có liên quan.

Trên thực tế, hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở GDHH từ trước đến nay thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chưa xác định một cách riêng biệt “quản lý nhà nước đối với giao dịch hàng hóa phái sinh” là một lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Công Thương. Vì vậy, khi xây dựng Luật riêng về giao dịch hàng hóa phái sinh, cần làm rõ ngay cơ quan quản lý chuyên ngành và phạm vi thẩm quyền của cơ quan này, thay vì chỉ quy định chung là Chính phủ sẽ giao cơ quan quản lý sau.

Quy định "mở" (Chính phủ phân công cơ quan...) như dự thảo Luật sẽ dẫn đến tình trạng có Luật rồi lại chờ Nghị định, trong khi đó hoạt động giao dịch phái sinh diễn ra từng giây theo thời gian thực (24/7) và như vậy sẽ làm ảnh hưởng đến hoạt động của thị trường do sự không tường minh về chức năng quản lý giữa Bộ Công Thương, Bộ Tài chính (Ủy ban Chứng khoán) và Ngân hàng Nhà nước. Việc quy định cụ thể cơ quan quản lý chuyên ngành và thẩm quyền của cơ quan này trong dự thảo Luật sẽ bảo đảm khi Luật có hiệu lực có thể thực hiện ngay, tránh phải chờ thêm một bước phân công thẩm quyền, dẫn đến khoảng trống trong cấp phép, giám sát, kiểm tra, xử lý vi phạm và ban hành các quy định hướng dẫn, từ đó có thể làm chậm, gián đoạn hoạt động của thị trường và ảnh hưởng đến doanh nghiệp, Sở GDHH, Trung tâm thanh toán bù trừ và các chủ thể tham gia thị trường.