Xây dựng thương hiệu Hà Nội trong kỷ nguyên mới (kỳ 1): Xác lập căn tính, định vị tầm vóc Thủ đô

72 năm sau Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), Hà Nội đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với những yêu cầu cao hơn về văn hóa, sáng tạo, hội nhập và sức cạnh tranh. Trên nền tảng văn hiến, vị thế Thủ đô cùng những nguồn lực đặc biệt về di sản, tri thức và con người, việc xác lập một căn tính rõ ràng, có chiều sâu và tương xứng với tầm vóc Hà Nội càng trở thành yêu cầu cấp thiết.

Định vị bắt đầu từ giá trị cốt lõi

Trong bối cảnh Hà Nội đang xây dựng Đề án "Truyền thông quảng bá thương hiệu, hình ảnh Thủ đô Hà Nội giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045", việc đặt vấn đề một cách bài bản về những giá trị cốt lõi, cách định vị và câu chuyện thương hiệu có thể xem là một động thái tích cực. Thay vì chỉ đẩy mạnh quảng bá những gì đang có, Hà Nội đang đứng trước yêu cầu cao hơn là xác lập một hình ảnh đủ rõ, đủ nhất quán và có khả năng đại diện cho tầm vóc cũng như định hướng phát triển của Thủ đô trong những thập niên tới.

Theo bà Nguyễn Thị Mai Hương (Phó Giám đốc Sở VH,TT&DL Hà Nội), Thủ đô đang sở hữu nhiều trụ cột giá trị đặc trưng như Thành phố nghìn năm văn hiến, Thành phố vì hòa bình, Thành phố sáng tạo, Thành phố học tập toàn cầu… Việc Hà Nội gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực thiết kế từ năm 2019 cũng mở thêm không gian để thành phố khẳng định bản sắc và tăng cường khả năng kết nối quốc tế.

Cổng Khuê Văn Các được chiếu sáng nghệ thuật trong tour đêm Văn Miếu - Quốc Tử Giám, góp phần làm nổi bật vẻ đẹp kiến trúc truyền thống trong không gian hiện đại. Ảnh: Phạm Tuấn Anh - TTXVN

Trong khi đó, theo định hướng, Đề án hướng tới xây dựng và định vị thương hiệu, hình ảnh Hà Nội là đô thị "văn hiến - văn minh - hiện đại - hạnh phúc", thành phố sáng tạo, xanh và giàu bản sắc thông qua hoạt động truyền thông quảng bá chuyên nghiệp, hiện đại và đa nền tảng; qua đó nâng cao vị thế và sức hấp dẫn quốc tế của Thủ đô, khẳng định vai trò là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia và trung tâm lớn về văn hóa, đối ngoại, hội nhập quốc tế của Việt Nam, đồng thời phát huy sức mạnh mềm phục vụ phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo trong giai đoạn hiện nay.

Đây đều là những giá trị có cơ sở và đã được bồi đắp qua nhiều giai đoạn phát triển của Hà Nội. Tuy nhiên, sự phong phú của các lớp nhận diện càng đòi hỏi phải xác định được những giá trị có khả năng kết nối, quy tụ và tạo nên một hình ảnh nhất quán về Thủ đô.

Văn hiến, hòa bình, sáng tạo, xanh, hiện đại hay hạnh phúc nếu chỉ được đặt cạnh nhau như những thuộc tính cùng cấp sẽ khó tạo nên một dấu ấn đủ rõ và có sức khái quát. Định vị thương hiệu vì thế cần bắt đầu từ việc xác định những giá trị cốt lõi vừa có khả năng bao chứa các lớp giá trị đã được bồi đắp, vừa làm nổi bật nét riêng có của Hà Nội trong tương quan với các đô thị khác.

Từ góc nhìn lịch sử - văn hóa, GS-TS Nguyễn Quang Ngọc (Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam) đặc biệt nhấn mạnh chiều sâu truyền thống văn hóa, văn hiến khi kiến tạo hình ảnh và tìm kiếm những biểu tượng đại diện cho Hà Nội. Với một Thủ đô được hình thành qua nhiều lớp lịch sử, những giá trị tạo nên diện mạo riêng không chỉ hiện diện ở các công trình, di tích mà còn nằm trong hệ thống làng cổ, làng nghề, di sản vật thể, phi vật thể và đời sống của những cộng đồng đã cùng tạo dựng nên không gian văn hóa ấy.

Theo ông, việc bảo tồn những không gian di sản cần được nghiên cứu cụ thể đối với từng trường hợp, đặc biệt ưu tiên gìn giữ các giá trị gốc. Tuy nhiên, những gì được coi là nguyên gốc cũng có quá trình hình thành và biến đổi theo thời gian. Bởi vậy, cùng với bảo tồn nguyên trạng cần chú ý tới bảo tồn di sản sống, bảo tồn các giá trị gắn với sự phát triển phù hợp và đặc biệt là mối quan hệ giữa di sản với cộng đồng.

Quan điểm này cho thấy chiều sâu văn hóa của Hà Nội không chỉ được tạo nên bởi những gì còn lại từ quá khứ, mà còn bởi khả năng những giá trị ấy tiếp tục sống trong cộng đồng và thích ứng với đời sống hiện tại. Giá trị của di sản vì thế không chỉ nằm ở trạng thái được bảo tồn, mà còn ở khả năng tiếp tục tham gia vào đời sống, kết nối các thế hệ và tạo thêm những ý nghĩa mới trong tiến trình phát triển của thành phố.

Ở phương diện khác, GS-TS Nguyễn Quang Ngọc đánh giá việc lựa chọn Khuê Văn Các làm biểu tượng của Thủ đô là một thành công và đã được ghi nhận rộng rãi cả trong nước lẫn quốc tế. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý Khuê Văn Các mới chỉ thể hiện một phần của Hà Nội. Với một Thủ đô có lịch sử, văn hóa và cấu trúc giá trị phong phú, vẫn cần tiếp tục nghiên cứu những biểu tượng có khả năng thể hiện thêm các phương diện khác của thành phố.

Đi cùng với yêu cầu này là sự thận trọng trong cách kiến tạo những biểu tượng mới. Theo GS Ngọc, không nên đề cao những công trình chỉ bởi quy mô hoành tráng hoặc dáng vẻ hiện đại nhưng không phù hợp với truyền thống và những không gian văn hóa đặc thù của Hà Nội. Khi tìm kiếm hình ảnh và biểu tượng cho Thủ đô, ông nhấn mạnh sự cần thiết phải đặc biệt lưu ý tới truyền thống văn hóa, văn hiến, đồng thời giữ gìn sự hài hòa của cảnh quan và không gian đã được nhiều thế hệ bồi đắp.

Từ những gợi mở này, chiều sâu văn hiến có thể được nhìn nhận như một giá trị cốt lõi trong căn tính Hà Nội. Nhưng giá trị của nghìn năm văn hiến không chỉ nằm ở độ dài lịch sử hay số lượng di sản. Sức sống của nó còn được thể hiện ở khả năng tiếp tục hiện diện trong cộng đồng, tham gia vào đời sống đương đại và trở thành nền tảng để Hà Nội kiến tạo những giá trị mới.

Không gian nghệ thuật truyền thống nhận được nhiều sự quan tâm của người dân và du khách trong không gian phố cổ Hà Nội. Ảnh: Khánh Hoà - TTXVN

Hệ tài sản thương hiệu đa tầng

Từ góc độ định vị thương hiệu đô thị, PGS-TS Đặng Thị Phương Anh (Viện Chính sách, Đổi mới và Khoa học liên ngành, Trường ĐH KHXH&NV) cho rằng, Hà Nội sở hữu một hệ tài sản thương hiệu đa tầng.

Trước hết là chiều sâu lịch sử và di sản với vị thế Thăng Long - Hà Nội là kinh đô, Thủ đô cùng hệ thống di sản vật thể, phi vật thể đặc biệt phong phú. Tiếp đó là đời sống văn hóa thị dân và những phẩm chất gắn với con người Hà Nội như văn hiến, hiếu học, thanh lịch, tinh tế, khả năng hội tụ và dung hợp, ẩm thực và đời sống thường nhật.

Nhóm thứ ba là nguồn lực sáng tạo đương đại với hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu, nghệ sĩ, nghệ nhân, nhà thiết kế và các không gian sáng tạo. Cuối cùng là truyền thống hòa bình và giá trị nhân văn, trong đó nổi bật là tinh thần thân thiện, bao dung và trách nhiệm cùng với định hướng phát triển lấy con người và chất lượng sống làm trọng tâm.

Những tài sản này tạo cho Hà Nội một nguồn lực thương hiệu giàu tiềm năng, nhưng theo PGS Phương Anh, sự phong phú chưa tự động tạo thành một định vị mạnh. Hà Nội đang có nhiều danh hiệu, nhiều giá trị và nhiều câu chuyện riêng, trong khi còn thiếu một câu chuyện bao trùm đủ sức liên kết tất cả thành một nhận diện thống nhất. Cách truyền thông cũng còn thiên về giới thiệu tài nguyên, nhấn mạnh những gì thành phố đang sở hữu, trong khi chưa chuyển mạnh sang những trải nghiệm và cảm xúc mà các giá trị đó đem lại cho công chúng.

Đây là một thực tế cần được nhìn nhận rõ khi xây dựng thương hiệu Thủ đô. Sự khác biệt của Hà Nội không chỉ nằm ở số lượng di sản, danh hiệu hoặc thiết chế văn hóa. Nhiều đô thị khác cũng có lịch sử lâu đời, cũng theo đuổi sáng tạo, phát triển xanh, chất lượng sống và hội nhập quốc tế. Lợi thế khó sao chép của Hà Nội nằm ở cách những lớp giá trị này đã cùng tích tụ trong một không gian lịch sử đặc biệt, được tiếp tục thực hành bởi cộng đồng và có khả năng nuôi dưỡng những sáng tạo mới.

Lễ khai mạc Lễ hội Văn hóa thế giới tại Hà Nội lần thứ 2 - năm 2026 diễn ra tối 1/10 với chủ đề “Hội tụ di sản - Kiến tạo tương lai”. Ảnh: Khánh Hòa

Từ cơ sở này, PGS-TS Đặng Phương Anh đề xuất 3 trụ cột định vị cho thương hiệu Hà Nội gồm di sản sống - sáng tạo - nhân văn.

Trong đó, "di sản sống" tạo chiều sâu và căn tính với lịch sử được thực hành, truyền nối và diễn giải trong cộng đồng và đời sống thường nhật. "Sáng tạo" tạo sức sống và giá trị mới thông qua kết nối di sản, tri thức, thiết kế, công nghệ và kinh doanh để hình thành trải nghiệm đương đại. "Nhân văn" đặt ra mục tiêu và chuẩn mực, bảo đảm bảo tồn và đổi mới hướng đến cộng đồng, sự bao dung và chất lượng sống.

Chuyên gia nhấn mạnh, 3 trụ cột này tạo thành một chu trình giá trị, sức mạnh của định vị nằm trong quan hệ tương hỗ giữa chúng. Theo đó, di sản sống cung cấp chất liệu cho sáng tạo, trong khi sáng tạo đảm bảo định hướng phát triển hướng tới những giá trị nhân văn, vì sự phát triển của con người. Mặt khác, sự tham gia của cộng đồng củng cố tính xác thực, tạo nhu cầu sáng tạo mới và giúp di sản tiếp tục sống.

Quan trọng hơn, PGS Phương Anh nhấn mạnh định vị thương hiệu chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển thành những trải nghiệm có thể kiểm chứng. Trong kỷ nguyên số, điều đó đòi hỏi Hà Nội phải hình thành một câu chuyện chung có khả năng kết nối văn hiến, hòa bình, sáng tạo và thanh lịch trong cùng một logic thương hiệu; đồng thời phát triển hệ thống nội dung số có chiều sâu dựa trên cơ sở dữ liệu, bản đồ tương tác, hành trình cá nhân hóa và các phương thức kể chuyện đa phương tiện.

Sự nhất quán cũng cần được thể hiện trên toàn bộ các điểm tiếp xúc của đô thị. Di sản, bảo tàng, làng nghề, lễ hội, giao thông, dịch vụ và không gian công cộng không nên truyền đi những hình ảnh rời rạc, mà cần cùng phản ánh một lời hứa thương hiệu. Cùng với đó là một hệ sinh thái đồng kiến tạo, nơi cư dân, nghệ nhân, doanh nghiệp, nhà quản lý và giới sáng tạo cùng tham gia, được lắng nghe và cùng thụ hưởng những giá trị được tạo ra.

Mặt khác, khoảng cách giữa hình ảnh Hà Nội mong muốn kiến tạo và hình ảnh được công chúng thực sự cảm nhận cũng cần thường xuyên được nhận diện, đo lường để kịp thời điều chỉnh.

Từ cách tiếp cận này, thương hiệu Hà Nội chỉ có thể bền vững khi những giá trị được truyền thông không dừng lại ở thông điệp, mà trở thành những điều con người có thể sống cùng, trải nghiệm và tin tưởng. Khi di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống, sáng tạo không tách khỏi chiều sâu văn hóa và phát triển luôn hướng tới con người, căn tính Hà Nội mới có thể được thể hiện một cách nhất quán, có sức thuyết phục và đủ khả năng tạo nên một vị thế riêng trong kỷ nguyên mới.