Xây 'khung chuẩn' kỹ thuật cho metro: Chìa khóa kết nối toàn mạng lưới

Thiếu tiêu chuẩn chung, đường sắt đô thị khó kết nối và tăng chi phí vận hành

Ông Trần Thiện Cảnh, Cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam cho biết, với vai trò cơ quan chủ trì, thời gian qua Bộ Xây dựng đã phối hợp với các bộ, ngành và địa phương nghiên cứu xây dựng danh mục tiêu chuẩn, quy chuẩn và bộ thông số kỹ thuật chung, làm nền tảng cho việc phát triển hệ thống ĐSĐT hiện đại, đồng bộ.

Việc xây dựng và ban hành hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cho đường sắt đô thị đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh phát triển mạng lưới giao thông này (Ảnh kết nối các tuyến tại ga do AI tạo).

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Thông báo kết luận số 88/TB-VPCP ngày 25/2/2026 về hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn cho đường sắt quốc gia và ĐSĐT, Bộ Xây dựng đã gửi văn bản lấy ý kiến các bộ, ngành và địa phương đối với dự thảo báo cáo về nội dung này.

Thực tế phát triển ĐSĐT tại Việt Nam thời gian qua cho thấy việc thiếu một hệ thống tiêu chuẩn thống nhất đã bộc lộ nhiều bất cập. Hiện, Hà Nội và TP.HCM có 3 tuyến ĐSĐT đã đưa vào khai thác gồm Cát Linh - Hà Đông, Bến Thành - Suối Tiên và Nhổn - Ga Hà Nội (khai thác một phần). Tuy nhiên, các dự án này được triển khai từ hơn 16 năm trước, khi Việt Nam chưa có hệ thống tiêu chuẩn riêng cho loại hình giao thông này.

Do mỗi tuyến sử dụng công nghệ và bộ tiêu chuẩn khác nhau, quá trình đầu tư xây dựng phụ thuộc nhiều vào đối tác cung cấp công nghệ. Điều này khiến việc đào tạo nhân lực vận hành, bảo trì gặp khó khăn; vật tư, thiết bị dự phòng có nhiều chủng loại; chi phí khai thác và bảo dưỡng tăng cao. Bên cạnh đó, sự thiếu đồng bộ cũng gây khó khăn trong kết nối và vận hành giữa các tuyến.

Theo Bộ Xây dựng, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc các dự án trước đây phải sử dụng vốn vay nước ngoài. Khi tiếp nhận nguồn vốn ODA, các dự án thường phải áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn và công nghệ của quốc gia tài trợ.

Trong khi đó, quy hoạch mạng lưới ĐSĐT tại hai đô thị lớn là Hà Nội và TP.HCM dự kiến có quy mô rất lớn. Hà Nội có thể phát triển khoảng 1.000km với 20 tuyến, còn TP.HCM khoảng 1.024km với nhiều tuyến xuyên tâm, vành khuyên cùng các tuyến xe điện mặt đất hoặc đường sắt một ray. Quy mô này đòi hỏi phải có hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn thống nhất ngay từ đầu để bảo đảm khả năng kết nối và hiệu quả đầu tư.

Theo Cục Đường sắt Việt Nam, Bộ Xây dựng cùng UBND TP Hà Nội và TP.HCM đã tổ chức nghiên cứu toàn diện kinh nghiệm phát triển ĐSĐT trên thế giới. Các đoàn công tác liên ngành cũng đã khảo sát thực tế tại một số quốc gia có hệ thống metro phát triển, đồng thời tổng hợp ý kiến của các chuyên gia và cơ quan liên quan.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, trên thế giới không tồn tại một hệ thống tiêu chuẩn chung cho tất cả các quốc gia. Thay vào đó, các nước thường lựa chọn áp dụng một số hệ thống tiêu chuẩn phổ biến như: tiêu chuẩn châu Âu (EN), tiêu chuẩn Nhật Bản (JIS), tiêu chuẩn Nga hoặc hệ thống tiêu chuẩn của Trung Quốc - vốn được nội địa hóa từ tiêu chuẩn châu Âu.

Việc lựa chọn tiêu chuẩn cho các dự án ĐSĐT thường được cân nhắc dựa trên nhiều yếu tố như mức độ an toàn, khả năng thích nghi với điều kiện tự nhiên, chi phí đầu tư và vận hành, khả năng tiếp cận nguồn vốn, cũng như khả năng chuyển giao công nghệ và phát triển công nghiệp đường sắt trong nước.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia mới phát triển ĐSĐT thường áp dụng tiêu chuẩn của nước chuyển giao công nghệ trong giai đoạn đầu. Sau quá trình đầu tư và vận hành, các tiêu chuẩn này sẽ được kiểm nghiệm, điều chỉnh và dần nội địa hóa để hình thành hệ thống tiêu chuẩn quốc gia riêng.

Theo Bộ Xây dựng, đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp đối với Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Các nước thường lựa chọn và áp dụng một số hệ thống tiêu chuẩn phổ biến, trong đó hệ thống tiêu chuẩn của Trung Quốc được kế thừa, nội địa hóa và phù hợp tiêu chuẩn EN của châu Âu (Ảnh minh họa metro Thượng Hải: nguồn Internet).

Từng bước hình thành bộ tiêu chuẩn quốc gia cho đường sắt đô thị

Từ kinh nghiệm quốc tế, Bộ Xây dựng cho rằng cần lựa chọn danh mục tiêu chuẩn và quy chuẩn từ các quốc gia có hệ thống ĐSĐT phát triển theo hướng hiện đại, có tính mở và phù hợp với điều kiện Việt Nam để áp dụng chung.

Trong quá trình đầu tư và vận hành khai thác, hệ thống tiêu chuẩn sẽ tiếp tục được kiểm nghiệm, điều chỉnh và từng bước hoàn thiện để hình thành bộ tiêu chuẩn quốc gia.

Bên cạnh đó, việc ban hành các quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc cũng rất cần thiết nhằm bảo đảm các yêu cầu về an toàn, bảo vệ môi trường, phòng cháy chữa cháy và vận hành hệ thống.

Năm 2025, Bộ Xây dựng đã triển khai đề tài nghiên cứu về định hướng xây dựng quy chuẩn kỹ thuật và danh mục tiêu chuẩn cho ĐSĐT phù hợp với điều kiện Việt Nam và xu thế phát triển thế giới. Đồng thời, Bộ cũng phối hợp với Ban Quản lý ĐSĐT TP Hà Nội lựa chọn tư vấn quốc tế để nghiên cứu, đánh giá các hệ thống tiêu chuẩn trên thế giới và đề xuất danh mục áp dụng cho Việt Nam.

Trên cơ sở nghiên cứu các hệ thống tiêu chuẩn của châu Âu, Nhật Bản, Nga, Trung Quốc và các tiêu chuẩn quốc tế, Bộ Xây dựng đã xác định danh mục quy chuẩn, tiêu chuẩn và bộ thông số kỹ thuật chung cho hệ thống ĐSĐT tại Việt Nam, gồm 5 nhóm chính: Kết cấu hạ tầng; phương tiện vận tải; hệ thống thông tin tín hiệu và điều khiển; hệ thống cấp điện sức kéo; hệ thống vận hành.

Theo đó, Bộ đã lựa chọn và công bố danh mục hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn áp dụng chung cho ĐSĐT tại Việt Nam với 39 quy chuẩn và 614 tiêu chuẩn chủ yếu để các địa phương tham khảo, áp dụng. Trong đó có các quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc, các tiêu chuẩn khuyến khích áp dụng và bộ thông số kỹ thuật chung cho toàn hệ thống.

Ông Trần Thiện Cảnh cho biết, trong quá trình triển khai các dự án, Bộ Xây dựng sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương rà soát, kiểm nghiệm và từng bước hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia cho ĐSĐT. Đồng thời, trên cơ sở bộ thông số kỹ thuật chung đã thống nhất, dự kiến trong năm 2026 sẽ nghiên cứu ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia đối với loại hình metro.

Trong bối cảnh mạng lưới ĐSĐT tại các đô thị lớn đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh, việc sớm hình thành “khung chuẩn” kỹ thuật thống nhất được xem là bước đi quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư, tăng khả năng kết nối và hướng tới hệ thống giao thông đô thị hiện đại, bền vững.

Bộ Xây dựng đã lựa chọn, công bố danh mục hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn áp dụng chung cho hệ thống ĐSĐT tại Việt Nam (Ảnh: minh họa).

Kỳ Nam