Xu hướng tái bản những giọng văn đặc sắc bị lãng quên

Minh họa. Ảnh: Art Review.

Trong số phát hành mùa hè năm 1989 của tạp chí The American Scholar, Gerald Howard, người vừa bị buộc phải rời khỏi vị trí biên tập viên tại Viking Penguin, đã bày tỏ sự phẫn nộ trước xu hướng thâu tóm các tập đoàn xuất bản ở Mỹ vào thời điểm đó.

Tập đoàn hóa xuất bản thế giới

Lúc đó, nhiều vụ sáp nhập đã diễn ra như Times Mirror mua lại New American Library, Pocket Books sáp nhập với Simon & Schuster, Random House mua lại Knopf, RCA mua lại Random House, Gulf and Western thâu tóm Simon & Schuster, và cứ thế tiếp diễn.

Trong khi đó, những tiếng nói như Howard không đủ sức nặng trước guồng quay xuất bản công nghiệp dần thay thế "các giá trị văn học và phương thức kinh doanh lành mạnh" bằng "sự cạnh tranh điên cuồng và sự mất phương hướng", theo Lareview of books.

Gần 40 năm sau bài viết của Howard, các nhà văn, độc giả, biên tập viên và nhà xuất bản đều cảm nhận rõ rệt những thay đổi này. Trong bài tiểu luận trên tờ The New Yorker bàn về công trình nghiên cứu của Dan Sinykin có tên Big Fiction: How Conglomeration Changed the Publishing Industry and American Literature (2023), Kevin Lozano giải thích: "Nhà xuất bản ngày nay giống một quỹ đầu tư mạo hiểm hơn là một đơn vị định hình thị hiếu. Mỗi cuốn sách được mua bản quyền đều là một canh bạc về lợi nhuận. Việc tài chính hóa quy trình mua bản quyền đóng vai trò như một chỉ số đo lường rủi ro… nhằm giảm thiểu các vụ đầu tư thua lỗ".

Xu hướng tập đoàn hóa cũng đi kèm với việc các bộ phận kinh doanh nắm quyền kiểm soát khâu biên tập, trong khi những người trực tiếp viết và làm ra sách lại chấp nhận điều này như một thực tại hiển nhiên.

Làn sóng tái bản sách cũ

Dù vậy, thực tại này dần xuất hiện những tín hiệu mới khi nhiều nhà xuất bản nhỏ hơn đang tìm lối đi riêng, không chỉ xuất bản tác phẩm của những tác giả mới mà còn tái bản những cuốn sách độc đáo từng bị ngừng lưu hành. Tại Mỹ, một nhóm các nhà xuất bản nhỏ như McNally Editions, Hagfish Books, Hub City Press, đã tiếp bước những tên tuổi như New York Review Books, Dalkey Archive Press và Semiotext(e) trong việc tái bản những cuốn sách đã ngừng phát hành.

Nhiều cuốn sách cũ đặc sắc được hồi sinh. Ảnh: McNally Editions.

Nhà văn Emmeline Clein đã nhận định trên tạp chí Cultured rằng các nhà xuất bản chuyên tái bản những tác phẩm như vậy đang trở thành "hiện tượng mới đầy sức hút trong giới văn chương". Bức tranh xuất bản đang ngày càng phong phú hơn khi mỗi nhà xuất bản lại có những gu chọn lọc tác phẩm khác nhau.

Đối với cuốn The Ritz of the Bayou (1987) của Nancy Lemann, "con mắt tinh tường" ấy thuộc về hai biên tập Meg Reid và Kate McMullen của nhà xuất bản Hub City Press. Reid đã nghe nói về The Ritz of the Bayou từ các biên tập viên và nhà văn trong suốt nhiều năm.

"Người ta cứ mãi xôn xao kiểu như: Sao cuốn sách này lại biến mất nhỉ? Sao nó lại ngừng tái bản rồi?", bà kể lại.

Năm 2024, nhà phê bình Lauren LeBlanc đã viết về cuốn Ritz trên tạp chí The Drift sau khi tình cờ phát hiện đây là "một tác phẩm phi hư cấu độc đáo đến lạ thường". Sau khi đọc những dòng nhận xét của LeBlanc, Reid đã quyết định mua một bản Ritz of the Bayou, một trong số khoảng bảy cuốn hiếm hoi còn được rao bán trên mạng vào lúc bấy giờ.

Reid sau đó bị cuốn hút với tác phẩm và tìm cách ra mắt lại cuốn sách. Sau khi xuất bản, Ritz of the Bayou nhanh chóng bán hết số lượng bản in ban đầu. Sự chú ý mà tác phẩm này nhận được còn nhiều hơn so với lần đầu xuất bản.

Còn tại nhà xuất bản Hagfish, Brooklyn, Naomi Huffman và Julia Ringo, những người đồng sáng lập Hagfish, đã dày công xây dựng một bảng dữ liệu về những nữ tác giả mà họ gọi là chưa được công nhận xứng tầm. Hiện danh sách này đóng vai trò như kim chỉ nam cho hành trình xuất bản của họ, theo Publishers Weekly.

Cả hai bắt đầu quan tâm đến việc khai phá các tác phẩm của những nữ nhà văn bị lãng quên từ năm 2017, thời điểm họ cùng làm biên tập viên tại nhà xuất bản Farrar, Straus and Giroux. Tại đây, sau một chuyến tìm kiếm trong kho lưu trữ của cố nhà văn Katherine Dunn, Huffman đã mua lại bản quyền một cuốn tiểu thuyết và một tập truyện ngắn chưa từng được công bố của bà. Từ đó, Huffman bắt đầu chú ý đến những cơ hội để "hồi sinh" các tác phẩm văn học.

Cả hai mới đây đã xuất bản cuốn tiểu thuyết To Smithereens (ra mắt lần đầu năm 1972) của Rosalyn Drexler, kể về một cô gái trẻ ở Manhattan dấn thân vào sự nghiệp đô vật. Cuốn sách thứ hai, dự kiến ​​ra mắt vào tháng 10, là tập truyện ngắn Man Hating Psycho của tác giả Iphgenia Baal. Tác phẩm này từng được nhà xuất bản Influx Press (Anh) phát hành lần đầu vào năm 2021.

Việc vực dậy những tác phẩm nghệ thuật táo bạo từ chốn lãng quên không chỉ đơn thuần là trao cho một cuốn sách đã ngừng xuất bản cơ hội hồi sinh mà đó có thể chính là chìa khóa để phá vỡ tư duy đặt lợi nhuận lên trên hết trong ngành xuất bản.

Bằng cách chứng minh vẫn tồn tại nhu cầu đối với các tác phẩm hư cấu không chạy theo thị hiếu thị trường, các nhà xuất bản như NYRB, Hub City, Faber & Faber, McNally Editions, Hagfish và Influx đang cùng nhau tạo dựng không gian không chỉ cho các bản tái bản, mà còn cho những giọng văn đầy hứng khởi, những tác phẩm thuộc phân khúc "trung bình" hay sách đầu tay, những tác phẩm có thể khó tiếp cận đại chúng hơn nhưng lại mang giá trị đặc biệt.