20 năm sau khi bị hạ cấp, tranh cãi về Sao Diêm Vương vẫn chưa kết thúc

Quyết định này đến nay vẫn gây tranh cãi. Một số nhà khoa học cho rằng định nghĩa mới của IAU về hành tinh không phù hợp với cách khoa học hiện đại nghiên cứu các thiên thể.

Trước năm 2006, Sao Diêm Vương được coi là hành tinh thứ chín trong Hệ Mặt trời

Vì sao Sao Diêm Vương bị hạ cấp?

Nguyên nhân trực tiếp dẫn tới cuộc bỏ phiếu năm 2006 là việc các nhà thiên văn phát hiện Eris, một thiên thể xa xôi nằm trong Vành đai Kuiper, ngoài Sao Hải Vương. Eris có kích thước gần bằng Sao Diêm Vương, với thể tích nhỏ hơn nhưng khối lượng lớn hơn.

Sự xuất hiện của Eris đặt ra câu hỏi: Nếu Sao Diêm Vương là một hành tinh thì Eris có phải là hành tinh hay không? Cùng thời gian đó, các thiên thể khác như Haumea, Makemake và Sedna cũng được phát hiện. Nếu tất cả đều được xếp là hành tinh, số lượng hành tinh trong hệ Mặt Trời có thể tăng lên rất nhiều.

Để giải quyết vấn đề, IAU đưa ra định nghĩa gồm ba tiêu chí. Một hành tinh phải quay quanh Mặt Trời, có khối lượng đủ lớn để tự tạo hình gần tròn và phải “dọn sạch” khu vực xung quanh quỹ đạo của mình, tức chi phối về mặt hấp dẫn đối với vùng không gian đó.

Sao Diêm Vương không đáp ứng tiêu chí cuối cùng nên bị xếp vào nhóm hành tinh lùn.

Chính yêu cầu này trở thành tâm điểm phản đối. Những người ủng hộ Sao Diêm Vương cho rằng khả năng “dọn sạch” vùng lân cận phụ thuộc vào vị trí của thiên thể. Một vật thể ở quỹ đạo này có thể đáp ứng tiêu chí, nhưng ở quỹ đạo khác lại không.

Nhà khoa học hành tinh Alan Stern lập luận rằng nếu Trái Đất được đưa đến vị trí của Sao Diêm Vương, nó cũng sẽ không thể dọn sạch vùng lân cận và khi đó sẽ không còn đáp ứng định nghĩa hành tinh của IAU.

Hai cách nhìn về thế nào là một hành tinh

Tranh luận về Sao Diêm Vương đã tạo ra sự chia rẽ giữa hai cách tiếp cận trong khoa học.

Một bên, thường được gọi là trường phái địa vật lý, cho rằng đặc điểm vật lý của một thiên thể nên là cơ sở để xác định nó có phải là hành tinh hay không.

Bên còn lại, các nhà động lực học, chú trọng vị trí của thiên thể, môi trường xung quanh và cách nó chuyển động trong hệ.

Khi tàu vũ trụ New Horizons bay ngang qua Sao Diêm Vương năm 2015, tranh luận lại được thúc đẩy. Hình ảnh và dữ liệu thu được cho thấy Sao Diêm Vương có núi, dấu hiệu của hoạt động địa chất tương đối gần đây và những ngọn đồi băng nước nổi trên lớp nitơ đóng băng.

Những người ủng hộ việc khôi phục vị thế hành tinh cho Pluto cho rằng các đặc điểm địa vật lý này cho thấy đây rõ ràng là một thế giới hành tinh.

Ông Paul Byrne, Phó giáo sư khoa học Trái Đất, môi trường và hành tinh tại Đại học Washington ở St. Louis cho rằng việc có thêm nhiều hành tinh không phải vấn đề.

Trong khi đó, nhà thiên văn học Mike Brown, người thường được gọi là “người đã giết chết Sao Diêm Vương” vì dẫn đầu nhóm nghiên cứu phát hiện Eris cho rằng vấn đề nằm ở tính nhất quán của định nghĩa.

Theo ông Brown, nếu dựa chủ yếu vào các đặc điểm địa vật lý để gọi Sao Diêm Vương là hành tinh thì Mặt Trăng cũng phải được xem là một hành tinh, bởi Mặt Trăng lớn, có hình dạng gần tròn và có lịch sử địa vật lý phức tạp.

Cuộc tranh luận chưa có hồi kết

Hai mươi năm sau quyết định của IAU, tranh luận về vị thế của Sao Diêm Vương vẫn chưa chấm dứt.

Nhiều nhà khoa học phản đối quyết định hạ cấp, cho rằng tiêu chí “dọn sạch” vùng lân cận quỹ đạo chưa phản ánh đầy đủ đặc điểm vật lý của một thiên thể. Họ lập luận rằng Sao Diêm Vương có nhiều đặc điểm địa vật lý của một hành tinh và việc phân loại nên dựa nhiều hơn vào bản chất của thiên thể thay vì vị trí quỹ đạo.

Trong khi đó, những người phản đối việc khôi phục vị thế hành tinh cho Sao Diêm Vương cho rằng nếu áp dụng một định nghĩa rộng hơn dựa trên đặc điểm vật lý, nhiều thiên thể khác trong hệ Mặt Trời cũng có thể được xếp vào nhóm hành tinh.

Vì vậy, tranh luận không chỉ xoay quanh việc Sao Diêm Vương có phải là hành tinh hay không, mà còn là cách định nghĩa một hành tinh trong một hệ Mặt Trời phức tạp.

Những người ủng hộ Sao Diêm Vương cũng cho rằng quy trình bỏ phiếu của IAU năm 2006 có vấn đề, nhưng nhà thiên văn học Mike Brown bác bỏ lập luận này và cho rằng những người phản đối chủ yếu không hài lòng với kết quả.

Gần đây, Jared Isaacman, người đứng đầu NASA dưới thời Tổng thống Donald Trump, cũng ủng hộ việc xem xét lại vị thế của Sao Diêm Vương.

Sao Diêm Vương vốn được phát hiện năm 1930 trong quá trình tìm kiếm “Hành tinh X” mà nhà thiên văn học Percival Lowell dự đoán. Về sau, các nhà khoa học xác định ngôi sao này quá nhỏ để giải thích những bất thường trong quỹ đạo của Sao Hải Vương và “Hành tinh X” thực chất không tồn tại.

Dù vậy, những người bảo vệ Sao Diêm Vương vẫn chưa từ bỏ nỗ lực khôi phục vị thế cho thiên thể này.