3 điểm nghẽn và bài toán giữ giá trị cuộc thi khoa học kỹ thuật

Cuộc thi nhằm tích cực triển khai thực hiện chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước về phát triển khoa học, kỹ thuật

3 điểm nghẽn gây tranh cãi

Sau phản ánh trên mạng xã hội, ngày 10/4, Bộ GD&ĐT cùng tổ tư vấn chuyên gia đã thẩm định và kết luận dự án của học sinh Trường THPT Chuyên Lương Văn Tụy (Ninh Bình) không có dấu hiệu sao chép, đảm bảo tính khoa học, khả thi và phù hợp năng lực học sinh, qua đó bảo vệ tính minh bạch của Cuộc thi Khoa học Kỹ thuật (KHKT) năm học 2025-2026.

Theo kết luận của hội đồng, học sinh hoàn toàn có khả năng thực hiện dự án dưới sự hướng dẫn của giáo viên và hỗ trợ từ các nhà khoa học.

Các kỹ thuật phân tích dù được xem là phức tạp như DTA, XRD, FT-IR, vẫn có thể tiếp cận ở bậc phổ thông nếu được định hướng phù hợp.

Bên cạnh đó, hệ thống thiết bị nghiên cứu sẵn có tại các cơ sở như Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội tạo điều kiện để học sinh tiếp cận và thực nghiệm trong môi trường đảm bảo.

Bày tỏ quan điểm, TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam, cho rằng, không phải là xóa bỏ cuộc thi mà cần trả cuộc thi về đúng giá trị ban đầu. Đó là nơi học sinh học cách sáng tạo, thực hành và tạo ra sản phẩm có ích cho xã hội.

Nhận định về những lùm xùm thời gian qua, TS. Lâm cho rằng điều này không phải ngẫu nhiên. Theo ông, có 3 khâu cần được chấn chỉnh.

Trước hết là vấn đề động cơ tham gia. Ở không ít nơi, cuộc thi bị xem như một cuộc chạy đua thành tích hơn là cơ hội học tập cho học sinh. Khi mục tiêu đặt nặng vào việc giành giải, các giá trị giáo dục cốt lõi dễ bị xem nhẹ.

"Học sinh cần đến với nghiên cứu khoa học vì khát vọng khám phá, vì mong muốn làm ra sản phẩm có ích. Giải thưởng nếu có phải là kết quả tự nhiên của quá trình đó", ông Lâm phân tích.

Thứ hai là câu chuyện về vai trò của người hướng dẫn. Theo TS Tùng Lâm, giáo viên và các nhà khoa học nên dừng ở mức định hướng, truyền đạt phương pháp và hỗ trợ quy trình, giúp học sinh biết cách tìm kiếm tài liệu, hình thành vấn đề và triển khai nghiên cứu.

Giá trị cốt lõi của đề tài phải nằm ở ý tưởng, nỗ lực và kết quả của chính học sinh. Khi người lớn làm thay hoặc để học sinh đứng tên công trình của mình, ý nghĩa giáo dục của cuộc thi sẽ bị triệt tiêu.

"Không thể mang công trình của người lớn nhét vào đầu học sinh. Đó là sai lầm lớn nhất", chuyên gia khẳng định.

Cuối cùng là khâu chấm giải. Theo ông Lâm, hội đồng giám khảo cần bảo đảm tính độc lập, khách quan và minh bạch trong đánh giá. Bất kỳ sự tác động bên ngoài nào, từ việc tiếp xúc không phù hợp đến tâm lý chạy theo thành tích địa phương, đều có thể làm suy giảm uy tín của cuộc thi.

TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam

Sau mỗi mùa thi, không ít đề tài bị cho là vượt quá khả năng của học sinh phổ thông, từ đó làm dấy lên những nghi ngờ.

Tuy nhiên, TS. Tùng Lâm cho rằng: "Không nên vội kết luận dựa trên cảm tính. Thực tế vẫn có những học sinh xuất sắc, có thể thực hiện các nghiên cứu vượt xa lứa tuổi nếu được định hướng phù hợp. Điều quan trọng không nằm ở việc đề tài có "mang dáng dấp thạc sĩ, tiến sĩ" hay không, mà phải được đánh giá dựa trên quy trình khoa học, minh bạch và khách quan".

Đặc biệt, chuyên gia lưu ý, không nên tạo tâm lý rằng chỉ những đề tài lớn, phức tạp mới có cơ hội đi sâu, bởi điều này dễ khiến học sinh và giáo viên chạy theo hình thức, "nâng cấp" đề tài vượt quá năng lực thực. Trong khi đó, những ý tưởng nhỏ nhưng thiết thực, xuất phát từ nhu cầu đời sống học đường hay cộng đồng, nếu được thực hiện chỉn chu vẫn rất đáng trân trọng.

Đề cao giá trị học tập thực chất

Theo TS. Nguyễn Tùng Lâm, việc tổ chức cho học sinh nghiên cứu khoa học là hướng đi tiến bộ của giáo dục hiện đại, góp phần chuyển trọng tâm từ điểm số, bằng cấp sang năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn. "Điều quan trọng không phải các em thuộc bao nhiêu bài, đạt bao nhiêu điểm, mà là các em làm được gì, tạo ra giá trị gì cho cộng đồng", ông nhấn mạnh.

Ngoài ra, cần tạo điều kiện để học sinh trực tiếp trình bày và bảo vệ công trình. Thực tế, không ít đề tài bị loại ngay từ vòng đầu chủ yếu dựa trên hồ sơ, trong khi học sinh chưa có cơ hội giải thích, phản biện hay làm rõ giá trị nghiên cứu, dễ dẫn đến việc bỏ sót những ý tưởng tốt.

Theo chuyên gia, khi được đứng ra bảo vệ sản phẩm của mình, học sinh không chỉ chứng minh mức độ hiểu biết mà còn rèn luyện kỹ năng thuyết trình, tranh luận và tư duy phản biện - những năng lực quan trọng không kém kết quả nghiên cứu.

Trước ý kiến đề xuất dừng cuộc thi do liên tiếp xảy ra lùm xùm, TS Nguyễn Tùng Lâm cho rằng trong giáo dục, không thể vì có sai sót mà từ bỏ, mà cần nhìn thẳng vào vấn đề để điều chỉnh, hoàn thiện. Theo ông, một sân chơi có ý nghĩa không nên bị xóa bỏ chỉ vì khâu tổ chức chưa tốt hoặc do sai phạm của một số cá nhân.

"Năm sau phải tốt hơn năm trước. Vấn đề là lựa chọn được những người có liêm chính để tổ chức và đánh giá", ông Lâm nhấn mạnh. Khi thành tích trở thành mục tiêu trung tâm, áp lực sẽ dồn lên cả giáo viên lẫn học sinh, kéo theo nguy cơ lệch chuẩn trong cách tiếp cận. Theo chuyên gia, giải thưởng, nếu có, nên được nhìn nhận như sự ghi nhận quá trình nỗ lực học tập của học sinh, thay vì trở thành thước đo danh tiếng của nhà trường hay địa phương.

Một điều cần lưu tâm là giảm dần tư duy xếp hạng địa phương, trường học theo số lượng giải thưởng. Theo TS. Tùng Lâm, điều cốt lõi mà sân chơi này mang lại, là giúp học sinh nhận ra việc học không chỉ dừng ở sách vở hay điểm số, mà cần được gắn với thực hành, từ đó tạo ra giá trị thiết thực cho xã hội.

Cuộc thi được tổ chức nhằm khuyến khích học sinh nghiên cứu khoa học, kỹ thuật, vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề thực tiễn

Ở góc độ tổng thể, TS Nguyễn Tùng Lâm cho rằng những tranh cãi vừa qua là tín hiệu cảnh báo để cuộc thi tự điều chỉnh và hoàn thiện. Đây không phải là lý do để phủ nhận toàn bộ giá trị của hoạt động nghiên cứu khoa học trong trường phổ thông.

Khi giáo dục đang chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, việc nuôi dưỡng tinh thần nghiên cứu, sáng tạo và dám thử nghiệm của học sinh càng trở nên cần thiết. Cuộc thi có thể cần siết lại quy chế, tăng kiểm tra, nâng chuẩn giám khảo và minh bạch hóa toàn bộ quy trình.

Tuy nhiên TS.Tùng Lâm cho rằng, điều quan trọng nhất vẫn là giữ được ngọn lửa sáng tạo cho học sinh. Bởi nếu chỉ vì những lùm xùm mà từ bỏ một sân chơi có giá trị, cái mất không phải là uy tín của cuộc thi, mà còn là cơ hội để học sinh học cách tạo ra tương lai bằng chính đôi tay và trí tuệ của mình.