36 vụ ngộ độc trong 3 tháng: Vì sao thực phẩm bẩn vẫn lọt lưới?

Chỉ trong quý I/2026, cả nước ghi nhận 36 vụ ngộ độc thực phẩm, tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước. Điều đáng nói, diễn biến này xảy ra trong bối cảnh công tác quản lý đang được siết chặt chưa từng có, từ tăng cường thanh tra, kiểm tra đến nâng mức xử phạt và truy trách nhiệm người đứng đầu. Nghịch lý “càng siết càng lộ” đặt ra một câu hỏi lớn: vì sao thực phẩm bẩn vẫn có thể len lỏi vào từng bữa ăn của người dân?

Thực phẩm bẩn đi trước một bước

Theo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), sau khi số vụ ngộ độc thực phẩm trong năm 2025 giảm gần 40% so với năm trước đó, thì chỉ trong ba tháng đầu năm 2026 cả nước đã xảy ra 36 vụ, tăng 20 vụ so với cùng kỳ năm 2025.

Học sinh Trường Tiểu học Bình Quới Tây (phường Bình Quới, TP.HCM) bị ngộ độc thực phẩm phải nhập viện cấp cứu vào trung tuần tháng 4/2026 vừa qua.

Ông Chu Quốc Thịnh – Quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm – cho biết, việc số vụ được ghi nhận tăng lên một phần nhờ cơ chế báo cáo minh bạch, đồng bộ từ địa phương đến Trung ương. Những vụ việc trước đây có thể bị bỏ sót hoặc xử lý nội bộ nay đã được phát hiện và công khai. Điều này giúp cơ quan quản lý có cái nhìn sát thực tế hơn, từ đó đưa ra giải pháp chính xác.

Tuy vậy, không thể phủ nhận nguy cơ mất an toàn thực phẩm vẫn đang hiện hữu. Các vụ ngộ độc chủ yếu xảy ra tại bếp ăn tập thể, trường học và khu vực thức ăn đường phố – nơi nhu cầu tiêu thụ lớn nhưng điều kiện kiểm soát còn hạn chế. Đây chính là những “điểm mù” mà thực phẩm bẩn dễ dàng len lỏi.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến thực phẩm bẩn vẫn “lọt lưới” nằm ở sự chênh lệch giữa tốc độ vi phạm và khả năng kiểm soát. Trong khi cơ quan chức năng tăng cường thanh tra, các đối tượng vi phạm cũng ngày càng tinh vi hơn, từ việc sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc đến lách luật trong khâu vận chuyển và phân phối.

Thực tế cho thấy nhiều cơ sở nhỏ lẻ hoạt động ngoài “vùng phủ sóng” kiểm tra thường xuyên. Đây là nhóm khó kiểm soát nhất, bởi tính chất linh hoạt, quy mô nhỏ và dễ thay đổi địa điểm. Bên cạnh đó, sự phát triển của thương mại điện tử cũng mở ra một “mặt trận” mới, nơi việc truy xuất nguồn gốc thực phẩm vẫn còn nhiều lỗ hổng.

Theo lãnh đạo Cục An toàn thực phẩm, công tác quản lý hiện nay đang đứng trước thách thức kép: vừa phải kiểm soát chặt chẽ hệ thống chính thống, vừa phải theo kịp các hình thức kinh doanh mới. “Nếu không có giải pháp công nghệ và cơ chế phối hợp liên ngành, nguy cơ thực phẩm bẩn len lỏi qua các kênh phân phối phi truyền thống là rất lớn”, ông Thịnh nói.

Siết chặt pháp lý: Đòn mạnh nhưng chưa đủ

Không thể phủ nhận những chuyển biến tích cực trong công tác quản lý thời gian qua. Số lượng cơ sở được kiểm tra lên tới hàng trăm nghìn mỗi năm, hàng chục nghìn vi phạm bị phát hiện và xử lý. Đáng chú ý, tổng số tiền xử phạt trong năm 2025 còn tăng so với năm 2024, dù số cơ sở vi phạm giảm.

Điều này cho thấy cơ quan chức năng đang chuyển hướng sang xử lý nghiêm các vi phạm có tính chất nguy hiểm cao, thay vì dàn trải. Thậm chí, một số vụ việc đã bị chuyển sang cơ quan điều tra để xử lý hình sự.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, chế tài mạnh chỉ là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ. Khi lợi nhuận từ thực phẩm bẩn vẫn cao, nhiều đối tượng sẵn sàng chấp nhận rủi ro để trục lợi. Nếu không giải quyết được gốc rễ của vấn đề, cuộc chiến này vẫn sẽ là cuộc đuổi bắt.

Ông Chu Quốc Thịnh thừa nhận cần một cách tiếp cận toàn diện hơn: “Pháp luật phải đủ mạnh, nhưng đồng thời phải đi kèm với nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi của cả người sản xuất và người tiêu dùng”.

Một trong những giải pháp được kỳ vọng tạo ra đột phá là việc gắn trách nhiệm trực tiếp cho người đứng đầu. Trong các bếp ăn trường học, hiệu trưởng không chỉ là người quản lý hành chính mà còn phải chịu trách nhiệm về an toàn thực phẩm.

Quy định này nhằm xóa bỏ tình trạng khoán trắng cho nhà cung cấp hoặc bộ phận bếp ăn. Khi trách nhiệm được cá thể hóa, việc kiểm soát sẽ trở nên chặt chẽ hơn, từ khâu lựa chọn nguyên liệu đến quy trình chế biến.

Theo lãnh đạo Cục An toàn thực phẩm, đây là mắt xích quan trọng trong chuỗi kiểm soát. Không ai có thể giám sát hiệu quả hơn chính người đứng đầu đơn vị. Khi họ vào cuộc, rủi ro sẽ giảm đáng kể.

Kiểm soát từ gốc: Chìa khóa của bài toán

Một thay đổi mang tính chiến lược là chuyển từ kiểm soát đầu ra sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm. Thay vì chỉ kiểm tra ở khâu cuối cùng, cơ quan quản lý đang hướng tới giám sát từ “trang trại đến bàn ăn”.

Điều này đồng nghĩa với việc kiểm soát chặt chẽ nguồn nguyên liệu, từ dư lượng hóa chất đến điều kiện sản xuất. Khi đầu vào được đảm bảo, nguy cơ ở các khâu sau sẽ giảm đáng kể.

Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ trong truy xuất nguồn gốc được xem là giải pháp then chốt. Trong tương lai, mỗi sản phẩm có thể được “gắn danh tính số”, cho phép kiểm tra thông tin nhanh chóng và minh bạch.

“Không thể quản lý theo cách thủ công trong một thị trường phức tạp như hiện nay. Công nghệ sẽ giúp lấp đầy những khoảng trống mà con người khó bao quát”, ông Thịnh nhấn mạnh.

Dù hệ thống pháp lý ngày càng hoàn thiện, an toàn thực phẩm vẫn là một cuộc chiến dài hạn. Bên cạnh vai trò của cơ quan quản lý, người tiêu dùng cũng là một tuyến phòng thủ quan trọng.

Khi người dân ưu tiên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, nói không với thực phẩm không đảm bảo, thị trường sẽ buộc phải thay đổi. Ngược lại, nếu vẫn tồn tại tâm lý “giá rẻ là trên hết”, thực phẩm bẩn sẽ còn đất sống.

36 vụ ngộ độc trong ba tháng đầu năm 2026 là lời cảnh báo rõ ràng rằng hệ thống kiểm soát vẫn còn những khe hở. Tuy nhiên, đây cũng là dấu hiệu cho thấy những khoảng tối đang dần được đưa ra ánh sáng.

Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục hoàn thiện pháp lý, ứng dụng công nghệ và nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan sẽ là chìa khóa để bịt kín những lỗ hổng còn tồn tại.