40.000 thủy thủ kẹt dưới làn đạn, đói khát ở Hormuz

Ba tuần sau khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang, Eo biển Hormuz, được xem là huyết mạch vận chuyển năng lượng toàn cầu, gần như bị tê liệt. Hàng trăm tàu thương mại mắc kẹt ở hai phía eo biển, trong đó có những tàu chở hàng triệu thùng dầu thô, không thể di chuyển trong điều kiện chiến sự căng thẳng.

Ít nhất 40.000 thủy thủ đang bị ảnh hưởng trực tiếp bởi sự tắc nghẽn trên. Nhưng một nửa trong số này bị ảnh hưởng nghiêm trọng trong Vịnh Ba Tư, nơi họ phải đối mặt với các cuộc không kích, UAV và tình trạng nhiễu điện tử, theo Bloomberg.

Bất an, mơ hồ và kiệt quệ

Trên một tàu chở dầu dài 300 m, một thuyền trưởng giấu tên nói với Bloomberg rằng ông đã phải ngồi chờ suốt nhiều tuần cùng thủy thủ đoàn, phía dưới là khoảng hai triệu thùng dầu thô, trong khi phía trên là những tiếng nổ vang lên từng hồi. Để giảm căng thẳng, họ chơi bóng rổ và xem phim. Dẫu vậy, chiến tranh luôn hiện hữu ngay bên ngoài boong tàu.

Ở một tàu khác gần eo biển, một sĩ quan cấp cao kể lại cảnh tượng nhìn thấy cảng Fujairah bốc cháy ngay trước mắt trong khi máy bay chiến đấu bay qua đầu. Khi con tàu cố rời khu vực nguy hiểm, hệ thống GPS bị gây nhiễu, buộc thủy thủ phải quay lại phương pháp định vị bằng radar.

"Với chúng tôi, mọi thứ đều trở nên mù mịt", một thủy thủ chia sẻ trong điều kiện ẩn danh. Tình trạng "mù điện tử" khiến các tàu không thể xác định chính xác vị trí của nhau, gia tăng nguy cơ va chạm hoặc trở thành mục tiêu ngoài ý muốn.

Cảng Fujairah bốc cháy sau một cuộc không kích. Ảnh: Reuters.

Theo Hội đồng Doanh nghiệp Hàng hải Quốc tế (IMEC), nhiều thủy thủ có quyền từ chối đi vào khu vực nguy hiểm. Tuy nhiên, lựa chọn này gần như không khả thi do thiếu nhân lực thay thế.

"Trên thực tế, việc thực thi quyền hồi hương là cực kỳ khó khăn. Chủ tàu không thể đưa thủy thủ về nếu không có người thay thế sẵn sàng vào vùng chiến sự", ông Francesco Gargiulo, giám đốc điều hành IMEC, thừa nhận.

Một thủy thủ người Ấn Độ tên Kumar nói với Bloomberg: "Mỗi buổi tối chúng tôi đều nghe thấy tiếng bom rất lớn, gia đình chúng tôi hoảng loạn. Mọi người thực sự bất lực lúc này".

Trong khi đó, Pereira, một thủy thủ khác nói: "Chúng tôi đã chứng kiến các cuộc không kích, rung chấn liên tục, đây là điều bọn tôi chưa từng thấy trước đây. Chúng tôi luôn sẵn sàng hành lý để rời đi bất cứ lúc nào".

Không chỉ đối mặt nguy hiểm, nhiều tàu còn thiếu nhu yếu phẩm. Một số thủy thủ phải sống bằng đường và gạo, trong khi nước ngọt trở nên khan hiếm do hệ thống lọc không hoạt động hiệu quả khi tàu neo đậu lâu ngày.

Khủng hoảng chuỗi cung ứng

Việc Eo biển Hormuz bị phong tỏa không chỉ là khủng hoảng nhân đạo mà còn là cú sốc lớn đối với kinh tế toàn cầu. Khoảng 25% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển đi qua tuyến này, khiến bất kỳ gián đoạn nào cũng ngay lập tức tác động đến giá năng lượng.

Trong những tuần gần đây, giá dầu đã tăng mạnh, kéo theo nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu tại nhiều khu vực, đặc biệt là châu Á và châu Phi. Chi phí phân bón cũng leo thang, đe dọa an ninh lương thực toàn cầu.

"Ngành vận tải phụ thuộc vào một lực lượng lao động lớn nhưng thường ít được chú ý. Những thời điểm như thế này cho thấy họ quan trọng thế nào đối với thương mại toàn cầu", ông Jesper Kristensen, giám đốc điều hành Tập đoàn Hàng hải Hiệp lực, nói.

Trong khi đó, các chủ tàu đối mặt với lựa chọn khó khăn giữa lợi nhuận và rủi ro. Thu nhập từ tàu chở dầu tại Trung Đông đã tăng thêm khoảng 200.000 USD/ngày, tạo ra động lực tài chính lớn cho những ai dám tiếp tục hoạt động.

Tuy nhiên, chi phí bảo hiểm cũng tăng vọt, phản ánh mức độ nguy hiểm chưa từng có. Một số tàu đã bị tấn công trực tiếp, như tàu treo cờ Thái Lan Mayuree Naree, khiến nhiều thủy thủ mất tích.

Tàu Shenlong cập cảng Mumbai sau khi qua Eo biển Hormuz thành công. Ảnh: Shutterstock.

Dữ liệu theo dõi cho thấy chỉ dưới 100 tàu thương mại vượt Eo biển Hormuz kể từ đầu tháng 3. Nhiều tàu trong số này phải tắt hệ thống nhận dạng tự động để tránh bị phát hiện, theo Bloomberg.

Một số tuyến đường "rủi ro cao" sát bờ biển Iran được sử dụng nhưng đây là các hành lang vốn không được khuyến nghị do nguy cơ tấn công từ đất liền hoặc thủy lôi.

Ngành hàng hải trước viễn cảnh bất định

Một trong những yếu tố nguy hiểm nhất hiện nay là chiến tranh điện tử. Tín hiệu GPS bị gây nhiễu trên diện rộng, khiến tàu thuyền không thể xác định vị trí chính xác.

Hiện tượng này dẫn đến những sai lệch bất thường: tàu xuất hiện trên bản đồ ở vị trí không chính xác, thậm chí "di chuyển" với tốc độ không thể xảy ra. Nhiều tàu neo đậu nhưng vẫn phát tín hiệu cách xa hàng trăm km.

Không chỉ GPS, hệ thống AIS, vốn giúp các tàu nhận diện lẫn nhau, cũng bị ảnh hưởng. Theo phân tích, chỉ khoảng 16% tàu trong khu vực còn phát tín hiệu vị trí.

Tàu Callisto neo lại Oman trong bối cảnh Eo biển Hormuz bị phong tỏa. Ảnh: Reuters.

Trong hoàn cảnh đó, các thuyền trưởng buộc phải quay lại phương pháp định vị truyền thống như bản đồ giấy và quan sát trực tiếp, làm tăng đáng kể rủi ro vận hành.

Các cuộc tấn công thường diễn ra vào ban đêm, khiến thủy thủ phải thức trắng canh gác. Sự thiếu ngủ kéo dài kết hợp với căng thẳng tâm lý làm gia tăng nguy cơ sai sót.

Một số thủy thủ cho biết họ bị ép làm việc trong điều kiện nguy hiểm, thậm chí phải tắt đèn boong tàu để tránh bị phát hiện.

Trong khi đó, các nỗ lực sơ tán gặp nhiều trở ngại do hạn chế chuyến bay và thủ tục pháp lý. Nhiều thủy thủ không thể lên bờ hoặc không có giấy tờ cần thiết để rời đi.

"Những người trên tàu rất lo lắng, gia đình họ cũng vậy. Hầu hết đang tìm cách rời đi", ông Chirag Bahri thuộc Cộng đồng Phúc lợi Người đi biển Quốc tế nói. "Hiện tại, tất cả chỉ cố gắng cầm cự".

Đại Hoàng