5 món ăn - bài thuốc hỗ trợ cải thiện táo bón ở người cao tuổi

1. Vì sao người cao tuổi dễ bị táo bón?

Theo ThS. BS. Nguyễn Quang Dương, Khoa Ngoại, Bệnh viện Tuệ Tĩnh, táo bón còn gọi là chứng tiện bí trong Y học cổ truyền (YHCT), là tình trạng đại tiện khó khăn, phân khô cứng, thời gian đi ngoài kéo dài, trong đó số lần đại tiện có thể giảm, thường dưới 3 lần mỗi tuần.

Ở người cao tuổi, tình trạng này có thể liên quan đến sự suy giảm chức năng tạng phủ, khí huyết và tân dịch theo quá trình lão hóa.

Theo lý luận YHCT, đại tràng có chức năng truyền tống chất thải. Hoạt động này cần sự phối hợp của nhiều tạng phủ, đặc biệt là Đại tràng, Tỳ, Phế và Thận. Khi khí huyết suy yếu, tân dịch hao tổn hoặc chức năng vận hóa, truyền tống bị ảnh hưởng, phân có thể trở nên khô cứng, khó đào thải.

Một số thể bệnh thường gặp gồm:

Trường vị tích nhiệt: Nhiệt tích tụ ở trường vị làm hao tổn tân dịch, khiến phân khô, cứng, đại tiện khó, có thể kèm khát nước, miệng khô, bụng đầy.

Khí hư: Khí suy yếu, không đủ sức thúc đẩy sự vận hành của đại tràng, khiến người bệnh đại tiện khó, ngồi rặn lâu, mệt mỏi sau khi đi ngoài.

Huyết hư, tân dịch hao tổn: Đại tràng không được tư nhuận đầy đủ, dẫn đến phân khô, khó đi ngoài, thường gặp ở người cao tuổi có thể trạng suy nhược, ăn uống kém.

Dương hư: Dương khí suy giảm khiến chức năng vận hóa và truyền tống bị ảnh hưởng. Người bệnh có thể đại tiện khó, bụng lạnh, chân tay lạnh, thích chườm ấm.

Việc xác định thể bệnh theo YHCT giúp định hướng lựa chọn món ăn phù hợp với thể trạng. Tuy nhiên, táo bón ở người cao tuổi còn có thể do chế độ ăn thiếu chất xơ, uống ít nước, ít vận động, tác dụng phụ của thuốc hoặc các bệnh lý đường tiêu hóa, rối loạn chuyển hóa và thần kinh. Vì vậy, cần xác định nguyên nhân để có hướng xử trí phù hợp.

Cháo vừng đen giúp cải thiện tình trạng táo bón ở người cao tuổi. Ảnh: AI.

2. Gợi ý một số món ăn tốt cho người cao tuổi bị táo bón

Đối với người cao tuổi bị táo bón, nên ưu tiên các món ăn mềm, dễ tiêu hóa, giàu chất xơ, cung cấp đủ nước và phù hợp với bệnh lý nền.

2.1. Cháo vừng đen giúp cải thiện tình trạng táo bón 

Theo YHCT, vừng đen (hắc chi ma) có vị ngọt, tính bình, quy kinh Can, Thận, có công năng bổ Can Thận, ích tinh huyết, nhuận táo, hoạt trường. Đây là nguyên liệu thường được sử dụng trong các món ăn hỗ trợ người có biểu hiện táo bón do huyết hư, tân dịch hao tổn. Về dinh dưỡng, vừng đen chứa chất béo không bão hòa, chất xơ, protein và một số khoáng chất. Chất xơ trong vừng có thể góp phần hỗ trợ nhuận tràng trong chế độ ăn cân đối.

Cách chế biến: Chuẩn bị 15–20 g vừng đen, 50 g gạo tẻ; vừng đen nhặt sạch, rang thơm, nghiền nhỏ; gạo vo sạch, nấu với lượng nước vừa đủ thành cháo chín nhừ, sau đó cho vừng đen vào khuấy đều, đun thêm vài phút. Có thể sử dụng như một món ăn sáng hoặc bữa phụ.

Người cao tuổi nên ăn với lượng vừa phải, đặc biệt lưu ý nếu có tiền sử dị ứng với vừng hoặc cần kiểm soát năng lượng trong khẩu phần.

2.2. Cháo khoai lang tăng cường chất xơ

Khoai lang là thực phẩm giàu chất xơ, có thể hỗ trợ tăng khối lượng phân, cải thiện độ mềm của phân và thúc đẩy hoạt động của đường ruột. Theo quan niệm YHCT, khoai lang có vị ngọt, tính bình, có tác dụng bổ Tỳ, ích khí, hỗ trợ tiêu hóa. Món cháo khoai lang mềm, dễ ăn, phù hợp với người cao tuổi có khả năng nhai nuốt hạn chế. Chất xơ trong khoai lang góp phần cải thiện táo bón khi được bổ sung cùng lượng nước phù hợp.

Cách chế biến: Chuẩn bị 100 g khoai lang và 40–50 g gạo tẻ; khoai lang gọt vỏ, rửa sạch, cắt miếng nhỏ; gạo vo sạch, cho vào nồi cùng khoai lang và lượng nước vừa đủ, nấu đến khi cháo chín mềm; có thể nghiền nhẹ khoai lang để món ăn dễ sử dụng hơn.

Người mắc đái tháo đường cần lưu ý lượng khoai lang và gạo trong khẩu phần, đồng thời theo dõi đường huyết theo hướng dẫn của nhân viên y tế; nên tăng lượng chất xơ từ từ để hạn chế đầy hơi, chướng bụng.

2.3. Cháo yến mạch bí đỏ 

Yến mạch chứa chất xơ hòa tan beta-glucan, có khả năng giữ nước và tạo độ nhớt trong đường tiêu hóa. Việc bổ sung yến mạch vào chế độ ăn giúp tăng lượng chất xơ, hỗ trợ hoạt động của đường ruột. Bí đỏ cũng cung cấp chất xơ và nhiều vi chất dinh dưỡng cần thiết. Theo quan niệm dưỡng sinh, bí đỏ có vị ngọt, tính ấm, có tác dụng bổ trung ích khí; kết hợp yến mạch với bí đỏ tạo thành món cháo mềm, dễ ăn, góp phần đa dạng hóa khẩu phần của người cao tuổi.

Cách chế biến: Chuẩn bị 40 g yến mạch, 100 g bí đỏ; bí đỏ gọt vỏ, bỏ hạt, rửa sạch, cắt miếng nhỏ rồi hấp chín, nghiền nhuyễn; cho yến mạch vào nồi với lượng nước vừa đủ, nấu đến khi mềm, sau đó cho bí đỏ vào khuấy đều, đun thêm vài phút.

Món cháo này có thể dùng trong bữa sáng hoặc bữa phụ. Người cao tuổi cần điều chỉnh lượng ăn theo nhu cầu dinh dưỡng, khả năng tiêu hóa và tình trạng bệnh lý.

2.4. Canh rau mồng tơi nấu tôm tươi hoặc cua đồng 

Rau mồng tơi là loại rau quen thuộc, chứa chất xơ và hàm lượng nước tương đối cao, giúp bổ sung độ ẩm cho khẩu phần, hỗ trợ làm mềm phân và cải thiện hoạt động đại tiện. Theo YHCT, rau mồng tơi có vị chua, ngọt, tính hàn, có công năng thanh nhiệt, hoạt trường. Khi kết hợp rau mồng tơi với tôm tươi hoặc cua đồng, món canh vừa bổ sung chất xơ, vừa cung cấp protein, phù hợp với bữa ăn của người cao tuổi.

Cách chế biến: Chuẩn bị 100 g rau mồng tơi, 50 g tôm tươi hoặc cua đồng. Rau nhặt bỏ lá già, rửa sạch, thái nhỏ. Tôm tươi bóc vỏ băm nhỏ, cua đồng rửa sạch, gỡ, giã nhỏ lọc lấy nước, nấu chín với lượng nước vừa đủ, sau đó cho rau mồng tơi vào, nấu đến khi rau chín mềm; nêm gia vị vừa phải, hạn chế sử dụng quá nhiều muối.

2.5. Đu đủ chín hỗ trợ nhuận tràng tự nhiên

Đu đủ chín cung cấp nước, chất xơ, vitamin C, beta-carotene và các chất dinh dưỡng khác. Chất xơ trong đu đủ góp phần tăng khối lượng phân, hỗ trợ hoạt động của đường ruột và cải thiện tình trạng táo bón khi kết hợp với chế độ ăn uống hợp lý.

Theo quan niệm YHCT, đu đủ chín có vị ngọt, tính bình, có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa. Đây là loại quả mềm, dễ ăn, có thể dùng làm món tráng miệng hoặc bữa phụ cho người cao tuổi.

Có thể sử dụng khoảng 100 - 150 g đu đủ chín mỗi khẩu phần, tùy nhu cầu dinh dưỡng và khả năng dung nạp.

Lưu ý nên ăn nhiều buổi sáng để tránh đi ngoài ban đêm.

3. Lưu ý khi sử dụng dược thiện ở người cao tuổi bị táo bón

ThS.BS. Nguyễn Quang Dương lưu ý, dược thiện có thể góp phần cải thiện táo bón nhẹ, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào nguyên nhân, thể trạng và chế độ sinh hoạt của mỗi người. Để hỗ trợ cải thiện tình trạng táo bón, người cao tuổi cần lưu ý:

Bổ sung chất xơ hợp lý: Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu phù hợp; nên tăng lượng chất xơ từ từ để hệ tiêu hóa thích nghi, hạn chế đầy bụng, chướng hơi.

Uống đủ nước: Duy trì lượng nước phù hợp giúp chất xơ phát huy hiệu quả và hỗ trợ làm mềm phân. Người mắc bệnh suy tim, suy thận hoặc được bác sĩ chỉ định hạn chế dịch cần tuân thủ lượng nước được khuyến cáo.

Tăng cường vận động: Đi bộ, tập dưỡng sinh, vận động nhẹ nhàng phù hợp với thể trạng giúp kích thích nhu động ruột và cải thiện chức năng tiêu hóa.

Tạo thói quen đại tiện đều đặn: Nên duy trì thời gian đi đại tiện phù hợp, không nhịn khi có nhu cầu và tránh rặn quá mức.

Rà soát các thuốc đang sử dụng: Một số thuốc như thuốc giảm đau opioid, thuốc kháng cholinergic, thuốc bổ sung sắt hoặc canxi có thể gây táo bón. Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá, không tự ý ngừng thuốc điều trị.

Không tự ý sử dụng thuốc nhuận tràng hoặc các vị thuốc xổ: Việc sử dụng kéo dài, không đúng chỉ định có thể gây tác dụng không mong muốn và làm chậm trễ việc chẩn đoán nguyên nhân gây táo bón.

Với người cao tuổi, đặc biệt là không có răng hoặc răng yếu: Hạn chế ăn măng vì nguy cơ tắc ruột rất cao.

Người cao tuổi cần đi khám nếu táo bón kéo dài, tái diễn thường xuyên hoặc mới xuất hiện mà không rõ nguyên nhân. Đặc biệt, nếu có biểu hiện đau bụng dữ dội, bụng chướng nhiều, nôn, không trung tiện được, đi ngoài ra máu, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc thay đổi đột ngột thói quen đại tiện, cần được thăm khám sớm để loại trừ các bệnh lý nghiêm trọng.