500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ – Hành trình tri ân những người con bất tử (Bài 2): Nửa thế kỷ nằm lại rừng sâu và tiếng gọi 'Về nhà thôi, các anh ơi!'

Lực lượng chức năng tiến hành lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được thông tin tại Nghĩa trang liệt sĩ Triệu Sơn, xã Triệu Sơn.

Hành trình đánh thức những linh hồn bất tử

Giữa đại ngàn nơi từng in dấu những trận chiến ác liệt, khi sương sớm còn phủ kín những triền núi, những bước chân người lính lại bắt đầu một ngày tìm kiếm mới. Không còn tiếng súng, không còn chiến hào, nhưng nơi đây vẫn còn một cuộc chiến đặc biệt – cuộc chiến với thời gian để đưa những người con đã hy sinh trở về với quê hương.

Đội quy tập có 32 cán bộ, chiến sĩ, phụ trách 10 huyện với 724 bản của tỉnh Hủa Phăn (Lào). Hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh trên địa bàn tỉnh Hủa Phăn bắt đầu vào mùa khô, kéo dài từ tháng 10 năm trước đến tháng 5 năm sau. Trên tay là những tấm bản đồ cũ, những tài liệu đã nhuốm màu thời gian, những thông tin được chắt lọc từ lời kể của đồng đội, nhân chứng và thân nhân liệt sĩ, các cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ lặng lẽ bước vào hành trình mà ở đó mỗi dấu vết đều quý giá, mỗi thông tin đều mang theo hy vọng.

Hơn mấy chục năm trôi qua, chiến trường xưa tại các tỉnh Hủa Phăn và nhiều khu vực biên giới nay đã thành rừng rậm, những lối mòn cũ bị xóa nhòa bởi những thảm thực vật dày đặc. Để tiếp cận được vị trí nghi có phần mộ liệt sĩ, các chiến sĩ quy tập phải tự mở đường đi. Thiếu tá Triệu Duyên Hoàng, nhân viên Đội quy tập Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh chia sẻ: “Có những cung đường từ bản gần nhất vào đến vị trí tìm kiếm, chúng tôi phải đi bộ ròng rã 3, 4 ngày đường. Ba lô trên vai nặng, đầy đủ từ tăng võng, lương khô, dụng cụ đào bới cho đến thuốc men. Rừng ở Hủa Phăn dốc dựng đứng, đá tai mèo sắc lẹm chỉ sơ sẩy một bước chân là dưới kia đã là vực sâu thăm thẳm”.

Đáng sợ nhất là muỗi rừng và những đàn vắt đói bám đầy chân sau mỗi cơn mưa. Nhưng hiểm nguy lớn nhất vẫn là những “tử thần” ngủ yên dưới lòng đất. Thiếu tá Triệu Duyên Hoàng nhớ lại trong một lần tìm kiếm tại vùng biên giới huyện Xiềng Khọ, một chiến sĩ trẻ vừa cắm nhát xẻng đầu tiên xuống đất thì nghe một tiếng của mảnh kim loại. Khi gạt nhẹ lớp đất bên trên, cả đội nín thở, mũi xẻng chỉ cách ngòi nổ của một quả bom bi chưa phân hủy khoảng 3cm. Giữa rừng già, mồ hôi vã ra như tắm, nhưng không một ai chùn bước. Họ lẳng lặng áp dụng nghiệp vụ công binh, vô hiệu hóa quả bom rồi lại tiếp tục đào, bởi họ biết, dưới lớp đất đầy rẫy mảnh bom đạn ấy, đồng đội của mình đang nằm đợi.

Mỗi khi phát hiện một dấu tích, dù là nhỏ nhất... lòng các anh dịu lại, khấp khởi hy vọng và niềm tin. Mùa khô 2025-2026, cán bộ, chiến sĩ đội quy tập đã đi qua 10 huyện, rà soát 714 bản làng Thượng Lào, trực tiếp tìm kiếm đào bới tại 55 điểm và đã cất bốc được 19 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào. Mỗi một bộ hài cốt được tìm thấy, được bao bọc trang trọng trong lá cờ Tổ quốc đỏ thắm, là một câu chuyện cảm động về sự đoàn tụ trong lời nhắn nhủ nghẹn ngào của Đội quy tập mỗi khi tìm thấy các anh: “Về nhà thôi, các anh ơi!”.

Đội quy tập thực hiện công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Lào.

Khi bánh xe lăn qua vạch phân định biên giới, đặt chân lên đất mẹ, dòng người đón đợi nghẹn ngào trong niềm xúc động. Sau hàng chục năm nằm lại nơi viễn xứ, chịu cái lạnh cắt da cắt thịt của sương mù đại ngàn, các anh đã được trở về, ấm áp trong lòng đất mẹ quê hương.

Bà Lọng Khăm Phon Mi Xay, Phó Chủ tịch Ủy ban chính quyền tỉnh Hủa Phăn, nước CHDCND Lào cho biết: “Mặc dù điều kiện địa hình phức tạp và thông tin về mộ liệt sĩ ngày càng ít, nhưng với sự phối hợp chặt chẽ, trách nhiệm và tinh thần nhân đạo, nhiều hài cốt liệt sĩ Việt Nam đã được tìm thấy, cất bốc và hồi hương về nước an táng trang trọng. Tỉnh Hủa Phăn sẽ tiếp tục đồng hành hỗ trợ tối đa cùng tỉnh Thanh Hóa trong những mùa quy tập tiếp theo, góp phần làm sâu sắc hơn quan hệ hữu nghị vĩ đại, đoàn kết đặc biệt và hợp tác toàn diện giữa Lào - Việt Nam và 2 tỉnh".

Cuộc chạy đua với thời gian

Tại Nghĩa trang liệt sĩ Triệu Sơn, xã Triệu Sơn, một cuộc chiến thầm lặng khác vẫn đang diễn ra. Đó là cuộc chiến với thời gian, với thời tiết của các chiến sĩ, chuyên gia thuộc lực lượng quy tập, lấy mẫu ADN hài cốt liệt sĩ chưa xác định được thông tin.

Nghĩa trang liệt sĩ Triệu Sơn có 486 phần mộ chưa xác định được thông tin và trong đợt đầu này, lực lượng chức năng đã tập trung lấy mẫu sinh phẩm 92 phần mộ, tiến hành số hóa dữ liệu và bảo quản nghiêm ngặt. Với tinh thần “vượt nắng, thắng mưa”, họ đang miệt mài lật từng tấc đất, nâng niu từng di vật để đưa các anh trở về với gia đình, quê hương bằng chính tên tuổi của mình. Dưới cái nắng cháy da cháy thịt ấy, những màu áo xanh tình nguyện, áo lính và áo blouse trắng vẫn hòa cùng một nhịp. Trán đẫm mồ hôi, lưng áo sũng nước, nhưng đôi tay của những người làm nhiệm vụ chưa một phút ngơi nghỉ.

Đội quy tập thực hiện công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Lào.

Trung tá Trần Trung Thành, Trưởng Ban Chính sách, Bộ CHQS tỉnh cho biết: “Trải qua nửa thế kỷ nằm trong lòng đất ẩm, nhiều phần hài cốt đã hóa thân vào đất, chỉ còn lại những mảnh xương mục rã hoặc vài chiếc răng sứt mẻ. Quá trình lấy mẫu đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác trong từng công đoạn. Dù điều kiện thời tiết khắc nghiệt, cán bộ, chiến sĩ vẫn nỗ lực vượt nắng, thắng mưa để hoàn thành nhiệm vụ đúng kế hoạch. Đối với những người làm nhiệm vụ, mỗi mẩu xương dù nhỏ nhất tìm thấy được cũng quý giá như một báu vật, bởi đó chính là “chìa khóa” cuối cùng để mở ra cánh cửa đưa các anh về nhà”.

Trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, tỉnh Thanh Hóa sẽ tiến hành khai quật lấy mẫu hài cốt liệt sĩ ở 25 nghĩa trang. Đến ngày 16/7, đội quy tập đã thực hiện lấy mẫu tại 9 nghĩa trang với 463 mộ, hơn 300 mẫu hài cốt lấy được ADN.

Ông Lưu Thanh Bình, Trung tâm Pháp y và Giám định y khoa tỉnh Thanh Hóa cho biết: “Khó khăn lớn nhất trong công tác xác định danh tính liệt sĩ hiện nay là phần lớn hài cốt đã được quy tập từ nhiều năm trước, trải qua thời gian dài dưới tác động của môi trường nên mẫu ADN bị phân hủy mạnh. Nhiều trường hợp hài cốt không còn đủ vật liệu di truyền để phân tích hoặc phải thực hiện nhiều lần mới có thể tách chiết được ADN”.

Thông tin được rà soát, đối chiếu chặt chẽ giữa hồ sơ lưu trữ, thực địa và dữ liệu điện tử để bảo đảm tính chính xác, phục vụ công tác xác định danh tính liệt sĩ.

Đi qua những cánh rừng già rậm rạp, lật mở từng tấc đất sâu và lặng người trước những ống nghiệm mang khát vọng đoàn viên, chúng ta mới thấu hiểu hết sự gian truân của hành trình này. Sự kết hợp giữa những bước chân không mỏi của các đội quy tập, từng mẫu sinh phẩm được phân tích thành công là một nhịp cầu đưa các anh rời khỏi những nấm mộ “chưa biết tên” để trở về với tên tuổi, quê hương và vòng tay ấm áp của gia đình. Hành trình đưa các anh “về nhà” vẫn còn nhiều gian nan phía trước, nhưng hành trình ấy sẽ không bao giờ dừng lại.

Bài và ảnh: Hoàng Lan

(Còn nữa)