80 năm y tế Nghệ An: Giữ sự sống từ những nơi gian khó nhất

80 năm y tế Nghệ An: Giữ sự sống từ những nơi gian khó nhất

Từ những trạm xá dựng vội giữa chiến tranh, đói nghèo, dịch bệnh đến những bệnh viện làm chủ kỹ thuật cao, y tế Nghệ An đi qua 80 năm đầy gian khó. Hành trình ấy được bồi đắp bằng y đức, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng, với một mục tiêu xuyên suốt: Giữ người bệnh ở lại quê nhà để chữa trị.

Chống dịch vùng cao. Ảnh: Từ Tiện.

Giữ dân trong gian khó, giữ nghề bằng y đức

Ngày 23/3/1946, Ban Y tế Nghệ An được thành lập, đặt nền móng cho hệ thống y tế tỉnh. Từ cột mốc ấy, một hành trình dài bắt đầu - không chỉ là phát triển chuyên môn, mà là hành trình bền bỉ giữ sự sống cho Nhân dân trong những thời khắc khắc nghiệt nhất. Sau Cách mạng Tháng Tám, Nghệ An đối mặt cùng lúc với đói nghèo, dịch bệnh và chiến tranh; dịch tả, đậu mùa từng bùng phát ở nhiều vùng ven biển, đe dọa nghiêm trọng sức khỏe cộng đồng. Trong hoàn cảnh đó, những cơ sở y tế đầu tiên được dựng lên trong thiếu thốn, thuốc men khan hiếm, nhân lực mỏng, nhưng đội ngũ y tế vẫn kiên trì bám dân, từng bước gây dựng nền y tế từ con số gần như bằng không.

Trong kháng chiến chống Mỹ, nhiều bệnh viện phải sơ tán liên tục, có nơi vừa dựng xong đã tháo dỡ, vừa cứu người vừa tránh bom, nhưng giữa hiểm nguy, người thầy thuốc vẫn không rời vị trí. Tinh thần ấy không dừng lại trong lịch sử mà tiếp tục hiện lên rõ nét trong những hoàn cảnh khốc liệt của hiện tại.

Lãnh đạo Sở Y tế Nghệ An trực tiếp xuống hiện trường vùng ngập, kiểm tra công tác khắc phục, chỉ đạo xử lý môi trường và đảm bảo an toàn phòng chống dịch sau lũ.

Đêm mưa lũ tháng 7/2025, bác sĩ Đậu Văn Dũng cùng vợ là bác sĩ Lò Thị Bích Hạnh lội nước đến Trạm Y tế xã Xá Lượng để đỡ đẻ cho một sản phụ trong điều kiện mất điện, thiếu thốn; ca sinh thành công, nhưng khi trở về, căn nhà của họ đã bị nước cuốn trôi. Tại xã Mỹ Lý, Trưởng Trạm Y tế Kha Hồng Kỳ mất nhà, trạm sập, song ngay sau khi đưa gia đình đến nơi an toàn, anh cùng đồng nghiệp dựng trạm dã chiến, tiếp tục chăm sóc người dân. Câu nói mộc mạc giữa lúc sinh tử: "Nhà trôi, trạm trôi, nhưng không được để dân trôi" trở thành thông điệp ám ảnh về trách nhiệm nghề nghiệp.

Các y bác sĩ vào tận tâm lũ ở bản Xiềng Tắm, xã Mý Lý (Nghệ An) chăm sóc sức khỏe cho người dân.

TS.BSCKII Lê Thị Hoài Chung, Giám đốc Sở Y tế Nghệ An cho rằng, sức bền của ngành y không được quyết định bởi điều kiện thuận lợi, mà được kiểm chứng trong chính những thời điểm khắc nghiệt nhất. Theo bà, y đức không phải là khái niệm trừu tượng mà được thể hiện qua những lựa chọn rất cụ thể: ở lại hay rời đi, ưu tiên người bệnh hay bản thân, hành động hay chần chừ khi thiếu thốn đủ bề. "Có những lúc cán bộ y tế cũng là người chịu thiệt hại trực tiếp, mất nhà cửa, tài sản, nhưng họ vẫn quay lại với công việc. Đó không phải là mệnh lệnh, mà là bản năng nghề nghiệp đã được hun đúc qua nhiều thế hệ", bà nói.

Dựng trạm dã chiến, tiếp tục chăm sóc người dân trong tâm lũ.

Từ thực tiễn Nghệ An - địa phương thường xuyên chịu thiên tai - TS.BSCKII Lê Thị Hoài Chung nhấn mạnh, ngành y không thể chỉ phát triển theo hướng kỹ thuật, mà phải đặt con người làm trung tâm; trong đó, y đức là yếu tố giữ cho hệ thống không chệch hướng, giúp đội ngũ y tế đứng vững trước áp lực và những biến động khó lường. "Máy móc có thể đầu tư, cơ sở vật chất có thể xây dựng, nhưng nếu thiếu trách nhiệm và sự tử tế thì hệ thống y tế sẽ không thể vận hành đúng nghĩa; điều người dân cần không chỉ là chữa bệnh, mà là cảm giác được tin cậy, được bảo vệ", TS Chung nhấn mạnh.

Để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe Nhân dân, y tế cơ sở phải được đặt đúng vị trí là nền tảng và "người gác cổng" của hệ thống.

Tinh thần ấy cũng hiện rõ trong những khoảnh khắc nguy hiểm tại cơ sở điều trị. Tại Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An, khi xảy ra vụ tấn công tại Khoa Sơ sinh, điều dưỡng Nguyễn Thùy Trang cùng đồng nghiệp đã che chắn cho trẻ sơ sinh và người nhà bệnh nhi, dù bản thân bị thương nặng. Ở Khoa Hồi sức sơ sinh, những đứa trẻ chỉ 24 - 28 tuần tuổi được giữ lại sự sống không chỉ bằng thiết bị hiện đại mà bằng sự tận tụy gần như không thể đong đếm của đội ngũ y tế.

Những đứa trẻ chỉ 24 - 28 tuần tuổi được giữ lại sự sống tại Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An.

Từ những tình huống cận kề ranh giới sống - chết ấy, một thực tế được nhìn nhận rõ hơn: thiết bị có thể hỗ trợ, nhưng không thể thay thế con người. TS.BSCKII Lê Thị Hoài Chung nhấn mạnh, thiết bị là điều kiện cần, còn con người mới là yếu tố quyết định. Và cũng từ đó, một sợi chỉ đỏ xuyên suốt nhiều thế hệ được định hình rõ nét: từ chiến tranh đến thiên tai, từ tuyến xã đến hồi sức chuyên sâu, người thầy thuốc Nghệ An luôn có mặt ở nơi khó khăn nhất để giữ sự sống.

Từ y tế cơ sở đến kỹ thuật cao, dựng diện mạo mới

Sau năm 1975, ngành y tế Nghệ An bước vào giai đoạn khôi phục và xây dựng trong điều kiện nhiều khó khăn. Từ nền tảng cơ sở vật chất nghèo nàn, hệ thống y tế từng bước được củng cố từ tỉnh đến xã; y tế dự phòng và chăm sóc sức khỏe ban đầu dần được nâng lên, góp phần kiểm soát dịch bệnh, cải thiện chất lượng sống của người dân.

Tổng bí thư Lê Duẩn thăm trạm Y tế xã Quỳnh Giang, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An. Ảnh: Từ Tiện.

Đến năm 2025, toàn ngành có 48 đơn vị sự nghiệp y tế, 457 trạm y tế xã (đang sắp xếp còn 130 theo mô hình mới), hơn 23.000 cán bộ y tế, mạng lưới phủ rộng đến tận thôn, bản. Thầy thuốc Nhân dân, BS Phạm Văn Thanh – nguyên Giám đốc Sở Y tế Nghệ An cho rằng, dấu ấn lớn nhất trong 80 năm không chỉ là sự mở rộng về quy mô, mà là bước chuyển căn bản từ "thiếu thốn để tồn tại" sang "phát triển vì người dân".

Thầy thuốc Nhân dân, BS Phạm Văn Thanh – nguyên Giám đốc Sở Y tế Nghệ An cho rằng, dấu ấn lớn nhất trong 80 năm không chỉ là sự mở rộng về quy mô, mà là bước chuyển căn bản từ "thiếu thốn để tồn tại" sang "phát triển vì người dân".

Ông nhớ lại giai đoạn cuối những năm 1980, ngành y đứng trước muôn vàn khó khăn: bệnh viện tạm bợ, kinh phí thiếu thốn, hoạt động khám chữa bệnh nhiều lúc đứng trước nguy cơ gián đoạn. Trong bối cảnh đó, nhiều quyết định mang tính "xé rào" đã được đưa ra để duy trì hệ thống.

Từ thực tiễn ấy, những chủ trương nền tảng được hình thành, như dành 1% ngân sách để xây dựng trạm y tế xã, phường và đào tạo bác sĩ từ nguồn y sĩ tại chỗ. Chỉ sau khoảng một thập kỷ, mạng lưới y tế cơ sở cơ bản có bác sĩ, tạo nền móng cho hệ thống y tế hiện nay.

Nếu giai đoạn sau chiến tranh là thời kỳ dựng lại nền móng, thì từ năm 2000 đến nay là thời kỳ y tế Nghệ An tăng tốc mạnh mẽ. Nhiều bệnh viện lớn được đầu tư đồng bộ, hiện đại. Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa Nghệ An và Bệnh viện Ung bướu Nghệ An được Bộ Y tế công nhận, giao nhiệm vụ là tuyến cuối về chuyên môn kỹ thuật khám, chữa bệnh khu vực Bắc Trung Bộ. Đây là một bước tiến quan trọng, bởi nó cho thấy y tế Nghệ An không còn chỉ lo đáp ứng nhu cầu trong tỉnh, mà đã vươn lên giữ vai trò của một trung tâm y tế khu vực.

Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa Nghệ An là điểm sáng nổi bật triển khai thành công kỹ thuật lấy và ghép tạng, mở thêm cơ hội sống cho nhiều bệnh nhân ngay trên quê nhà.

Từ chỗ nhiều ca bệnh nặng trước đây phải chuyển ra Hà Nội hoặc đến các bệnh viện tuyến Trung ương, nay Nghệ An đã làm chủ nhiều kỹ thuật cao, chuyên sâu như ghép thận, ghép gan, mổ tim hở, can thiệp tim mạch, ECMO, IVF/ICSI, chẩn đoán sinh học phân tử, nút mạch não, nút mạch gan, thay khớp háng... Trong đó, Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa Nghệ An là điểm sáng nổi bật triển khai thành công kỹ thuật lấy và ghép tạng, mở thêm cơ hội sống cho nhiều bệnh nhân ngay trên quê nhà. Bệnh viện Ung bướu Nghệ An góp phần nâng tầm điều trị ung thư tại địa phương. Trung tâm Huyết học - Truyền máu Nghệ An cũng từng bước mở rộng năng lực điều trị bệnh lý huyết học, mang lại thêm hy vọng cho người bệnh nặng.

Điều đáng nói là bước tiến ấy không chỉ nằm ở kỹ thuật. Ý nghĩa lớn hơn là người dân được tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng cao gần nhà hơn, đỡ chi phí đi lại, giảm áp lực chuyển tuyến, giảm bớt những cuộc chạy vạy, trông chờ nơi xa trong lúc bệnh nặng.

Nhiều trẻ sinh cực non, cân nặng rất thấp trước đây gần như không có cơ hội sống nay đã được cứu sống ngay tại địa phương.

PGS.TS Tăng Xuân Hải, Giám đốc Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An cho biết, trước đây, nhiều kỹ thuật từng buộc phải chuyển tuyến nay đã trở thành thường quy tại bệnh viện: như cấy điện cực ốc tai, lọc máu liên tục, hạ thân nhiệt chủ động… Đặc biệt, nhiều trẻ sinh cực non, cân nặng rất thấp trước đây gần như không có cơ hội sống nay đã được cứu sống ngay tại địa phương, đánh dấu bước tiến rõ rệt về năng lực chuyên môn.

Từ thực tiễn này, một vấn đề cốt lõi được đặt ra: điều gì mang tính quyết định trong điều trị - máy móc hay con người? PGS Hải nhấn mạnh, trang thiết bị hiện đại đóng vai trò quan trọng, giúp chẩn đoán sớm, theo dõi sát và can thiệp kịp thời, đặc biệt trong các tình huống cấp cứu như suy thai, sinh non hay hồi sức sơ sinh. Tuy nhiên, máy móc dù hiện đại đến đâu cũng không thể thay thế sự nhạy bén lâm sàng và tư duy của người thầy thuốc.

Trong lĩnh vực sản – nhi, nhiều ca bệnh diễn biến rất nhanh và khó lường. Bác sĩ có kinh nghiệm có thể nhận ra những dấu hiệu sớm, đôi khi từ những thay đổi rất nhỏ mà thiết bị chưa kịp cảnh báo. Quan trọng hơn, họ biết thời điểm can thiệp, mức độ can thiệp và ưu tiên xử trí – những yếu tố mang tính quyết định đến sự sống còn.

Từ Năm 2017 đến nay, đã có hơn 1.300 "thiên thần nhỏ" chào đời bằng phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm tại Nghệ An. Ảnh: Từ Thành.

Thực tế cho thấy, máy móc tốt nếu không đi cùng con người đủ trình độ sẽ khó phát huy hiệu quả; ngược lại, bác sĩ giỏi nếu thiếu trang thiết bị phù hợp cũng bị hạn chế khả năng cứu chữa. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều bệnh nhân phải chuyển tuyến, dù có nhu cầu điều trị tại địa phương.

Vì vậy, trong khám chữa bệnh, yếu tố cốt lõi vẫn là "đúng thầy thuốc, đúng bệnh, đúng thời điểm". Trang thiết bị là trợ lực quan trọng, nhưng nếu phải chọn yếu tố quyết định, thì con người vẫn là trung tâm của mọi quyết định điều trị.

"Chúng tôi xác định đầu tư trang thiết bị phải đi cùng phát triển nguồn nhân lực, thông qua đào tạo, hội chẩn tuyến trên và hợp tác với các chuyên gia trong và ngoài nước, từng bước khẳng định vai trò tuyến cuối của tỉnh và hướng tới trở thành trung tâm sản – nhi khu vực Bắc Trung Bộ" – PGS.TS Tăng Xuân Hải nói.

Cùng với phát triển chuyên môn, chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi rõ nét trong quản lý và phục vụ người bệnh. Tại Bệnh viện Đa khoa TP Vinh - một trong những đơn vị đi đầu trong lĩnh vực này toàn bộ quy trình từ tiếp đón, khám, chỉ định đến thanh toán được số hóa và liên thông. TS.BSCKII Nguyễn Hồng Trường, Giám đốc bệnh viện cho rằng, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ mà là sự thay đổi toàn diện trong cách vận hành. Khi quy trình được rút gọn, dữ liệu được kết nối, thời gian chờ đợi giảm, sai sót được hạn chế, độ chính xác trong chuyên môn được nâng lên.

Đồng chí Nguyễn Khắc Thận - Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy đến thăm, tham quan hệ thống lấy số khám bệnh tự động của Bệnh viện Đa khoa thành phố Vinh.

Thực tế tại bệnh viện cho thấy, quy trình khám chữa bệnh đã được rút từ 6 bước xuống còn 4 bước; người bệnh có thể đăng ký khám, thanh toán ngay tại khoa điều trị, không phải di chuyển nhiều lần. "Giá trị lớn nhất không nằm ở máy móc, mà ở thay đổi tư duy phục vụ người bệnh", ông Trường nhấn mạnh.

TS.BSCKII Lê Thị Hoài Chung, Giám đốc Sở Y tế Nghệ An cho rằng, để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe Nhân dân, y tế cơ sở phải được đặt đúng vị trí là nền tảng và "người gác cổng" của hệ thống.

Theo Giám đốc Sở Y tế Nghệ An, trọng tâm là chuyển mạnh từ chữa bệnh sang phòng bệnh, quản lý sức khỏe liên tục theo vòng đời ngay từ cơ sở – đúng định hướng Nghị quyết 72-NQ/TW. "Y tế cơ sở không chỉ khám chữa bệnh thông thường, mà phải theo dõi, phát hiện sớm nguy cơ, xử trí ban đầu và chuyển tuyến hợp lý", TS Chung nhấn mạnh.

Cùng với đó, việc nâng cao năng lực chuyên môn, đẩy mạnh chuyển đổi số, kết nối chặt với tuyến trên là điều kiện bắt buộc để tuyến cơ sở thực sự vận hành hiệu quả, không bị "đứng ngoài" hệ thống.