An Giang - Sắc màu văn hóa, sức sống đất và người - Kỳ 1: Đánh thức những giá trị văn hóa bản địa
An Giang là vùng đất hội tụ, giao thoa văn hóa của nhiều dân tộc, với những di sản, nghề truyền thống và phong tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trong nhịp sống hôm nay, những giá trị ấy không chỉ được bảo tồn mà còn từng bước trở thành sản phẩm du lịch, tạo sinh kế và lan tỏa từ cộng đồng. Đánh thức tiềm năng văn hóa bản địa chính là cách để An Giang gìn giữ bản sắc, khơi dậy nguồn lực nội sinh và tạo sức sống mới cho quê hương.

Cộng đồng các dân tộc Kinh, Khmer, Hoa, Chăm cùng gìn giữ, giao lưu và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống trên vùng đất An Giang.
Những hoa văn trên thổ cẩm Chăm, nét vẽ trên mái chùa Khmer hay tiếng nhạc ngũ âm vang lên trong phum, sóc đều mang trong mình câu chuyện về lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng. Ở An Giang, nhiều người vẫn lặng lẽ gìn giữ, trao truyền những giá trị ấy, để di sản không chỉ nằm trong ký ức mà tiếp tục hiện diện giữa đời sống hôm nay.
Giữ nghề từ những khung dệt
Ở tuổi ngoài 50, bà Hasanad có hơn 30 năm gắn bó với khung dệt thổ cẩm ở xã Châu Phong. Năm 15 tuổi, bà được gia đình truyền dạy nghề, từ cách chọn sợi, nhuộm màu đến mắc sợi và tạo hoa văn trên từng tấm vải. Gần nửa thế kỷ trôi qua, những kỹ thuật ấy đã trở thành vốn nghề quý mà bà luôn mong muốn truyền lại cho con cháu.
Với đồng bào Chăm, thổ cẩm không đơn thuần là trang phục hay vật dụng sinh hoạt. Những họa tiết mặt võng, con thoi, lồng đèn, răng cưa, hoa lá… chứa đựng dấu ấn văn hóa, được người thợ gửi gắm qua từng sản phẩm. Bà Hasanad chia sẻ: “Nghề này đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ, mỗi hoa văn đều có cách làm riêng. Tôi chỉ mong con cháu trong nhà và các bạn trẻ yêu thích, chịu khó học nghề để những tấm thổ cẩm truyền thống của người Chăm còn được gìn giữ lâu dài”.

Bà Hasanad gắn bó với khung dệt thổ cẩm ở xã Châu Phong hơn 30 năm qua.
Điều khiến những người gắn bó với nghề trăn trở là không phải người trẻ nào cũng có điều kiện theo học và duy trì việc dệt. Nghề dệt thổ cẩm đòi hỏi thời gian rèn luyện lâu, trong khi nhiều thanh niên phải đi làm ăn xa để có thu nhập, ít có điều kiện thường xuyên ở lại địa phương học nghề. Vì vậy, việc truyền dạy trong gia đình chưa đủ để bảo đảm nghề được tiếp nối.
Em Ro Phy Ah, 16 tuổi, ngụ ấp Phũm Soài, xã Châu Phong, là một trong những người trẻ đang học cách nối tiếp nghề dệt của gia đình. Được bà và mẹ chỉ dạy từ nhỏ, em Ro Phy Ah đã biết một số công đoạn nhưng chưa thể tự mình hoàn thành những sản phẩm có kỹ thuật phức tạp.
“Em mong học nghề thành thạo hơn, có thể tự tay làm ra nhiều sản phẩm đẹp, có họa tiết cầu kỳ. Với em, học nghề không chỉ để biết thêm một công việc mà còn là cách giữ gìn nét văn hóa của gia đình, dân tộc mình”, Ro Phy Ah nói.

Ông Mohamad (bìa trái) giới thiệu về các sản phẩm thổ cẩm và loại hình du lịch do ông làm chủ.
Bên cạnh truyền dạy trong gia đình, các cơ sở dệt cũng góp phần duy trì nghề và tạo việc làm cho lao động địa phương. Ông Mohamad, chủ cơ sở dệt thổ cẩm ở ấp Phũm Soài, đã thành lập cơ sở từ năm 2000, tạo việc làm cho hơn 10 lao động. Từ những sản phẩm truyền thống như xà rông, khăn choàng, khăn đội đầu, cơ sở phát triển thêm túi xách, ba lô, nón, móc khóa… với giá bán từ 50.000 - 300.000 đồng, mở rộng lựa chọn cho khách hàng và du khách.
Tuy nhiên, theo ông Mohamad, giữ nghề trong điều kiện hiện nay không dễ, nhất là khi phải vừa duy trì kỹ thuật truyền thống, vừa tìm đầu ra cho sản phẩm. Ông chia sẻ: “Tôi chỉ lo nếu không được gìn giữ và quảng bá, nghề dệt thổ cẩm sẽ phai nhạt theo thời gian. Làm nghề lúc này không dễ nhưng chúng tôi vẫn động viên nhau cố gắng giữ lấy khung dệt, giữ lấy nghề cha ông. Còn sức, tôi vẫn sẽ tiếp tục kêu gọi bà con cùng gìn giữ nét truyền thống này”.
Năm 2023, nghề dệt thổ cẩm của người Chăm ở Châu Phong được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị nghề truyền thống, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ đội ngũ người thực hành, khuyến khích lớp trẻ học nghề và tạo đầu ra để sản phẩm có thể tồn tại trong đời sống.
Di sản sống trong cộng đồng
Không chỉ có nghề dệt thổ cẩm của người Chăm, vùng Bảy Núi còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer. Từ nghệ thuật sân khấu Dì kê, kỹ thuật viết chữ trên lá buông đến nghệ thuật trang trí chùa, ghe ngo, mỗi loại hình đều gắn với đời sống tinh thần và sinh hoạt cộng đồng.

Anh Danh Thành Đạt tỉ mỉ vẽ từng họa tiết trên tranh Phật, góp phần gìn giữ nghệ thuật trang trí truyền thống của đồng bào Khmer.
Anh Danh Thành Đạt ở xã Định Hòa là một trong những người trẻ theo đuổi nghề vẽ hoa văn Khmer. Nhà gần chùa, từ nhỏ anh đã yêu thích những họa tiết trang trí trên kiến trúc chùa. Năm 15 tuổi, anh đến Sóc Trăng học nghề. Sau 3 năm rèn luyện, anh về quê, tham gia vẽ tranh Phật, trang trí tường, mái chùa và ghe ngo.
Đến nay, anh Đạt đã góp sức trang trí hơn 15 ngôi chùa cùng nhiều chiếc ghe ngo trong và ngoài tỉnh. “Tôi theo nghề này trước hết vì yêu thích những hoa văn Khmer trên mái chùa; mỗi họa tiết đều mang ý nghĩa văn hóa riêng. Đây là một trong những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer”, anh Đạt cho biết.

Nghệ thuật vẽ hoa văn trên ghe ngo góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer.
Là truyền nhân đời thứ tư trong gia đình có truyền thống làm ghe ngo nổi tiếng ở xã Gò Quao, ông Danh Vũ không chỉ tiếp nối nghề đóng ghe mà còn dành nhiều tâm huyết với việc vẽ hoa văn trang trí trên thân ghe.
Theo ông, đây là công đoạn đòi hỏi người thợ phải có năng khiếu, đôi tay khéo léo và sự am hiểu về những họa tiết truyền thống của đồng bào Khmer. Mỗi đường nét, màu sắc đều phải được thể hiện hài hòa, đúng bố cục, góp phần tạo nên vẻ đẹp và nét riêng cho chiếc ghe ngo.
Khó khăn hiện nay là nghề cần thời gian dài để học hỏi, rèn luyện nhưng không phải người trẻ nào cũng đủ kiên trì theo đuổi. Vì vậy, ông luôn mong muốn truyền dạy kỹ thuật vẽ hoa văn cho thế hệ sau, để những họa tiết mang bản sắc Khmer tiếp tục hiện diện trên những chiếc ghe ngo trong mùa lễ hội. “Tôi cũng đang hướng dẫn người trẻ từ những công đoạn cơ bản đến kỹ thuật khó hơn. Mỗi người biết nghề, mỗi đôi tay có thể tiếp tục đóng ghe ngo là thêm một cơ hội để nghề truyền thống của đồng bào Khmer không bị đứt đoạn”, ông Vũ nói.
Từ khung dệt ở Châu Phong đến nét vẽ trên ghe ngo, điểm chung của những câu chuyện ấy là vai trò của người thực hành di sản. Di sản không thể được bảo tồn chỉ bằng việc ghi danh hay trưng bày. Di sản cần có người làm, người học, có không gian để thực hành và có cộng đồng trân trọng những giá trị được trao truyền.
Giai đoạn 2021 - 2025, An Giang phân bổ hơn 63 tỷ đồng thực hiện Dự án 6 về bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch. Tỉnh có nhiều di sản đặc sắc như nghệ thuật Dì kê, tri thức viết chữ trên lá buông, nghi lễ vòng đời người Chăm. Đặc biệt, nghề dệt thổ cẩm Chăm ở Châu Phong được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023.
Còn tiếp!

