An ninh năng lượng ASEAN: Biến thách thức thành động lực chuyển đổi xanh

Bài học từ châu Âu

Lấy kinh nghiệm của Đức làm ví dụ, bà Christiana Hageneder, Giám đốc Chương trình Hỗ trợ Năng lượng của GIZ, cho biết những cuộc khủng hoảng năng lượng đã trở thành động lực thúc đẩy các quyết sách lớn về chuyển đổi xanh, bao gồm lộ trình chấm dứt điện hạt nhân vào năm 2023 và loại bỏ dần than đá trong giai đoạn 2030-2038.

“Kể từ đó, mỗi cuộc khủng hoảng đều mang đến cơ hội để đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang một hệ thống năng lượng bền vững hơn”, chuyên gia của GIZ khẳng định.

Phiên thảo luận "Tăng cường an ninh năng lượng trong bối cảnh mới" trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026. Ảnh: Khánh Huy

Vị chuyên gia cho rằng những cú sốc năng lượng trong những thập kỷ qua, từ khủng hoảng giá dầu, thảm họa hạt nhân Chernobyl và Fukushima cho đến cuộc khủng hoảng khí đốt tại châu Âu hay những bất ổn tại Eo biển Hormuz gần đây, đều bộc lộ rõ tính dễ tổn thương của mô hình phát triển dựa trên năng lượng hóa thạch.

Do đó, về phía ASEAN, bà Hageneder cho rằng khu vực đang hướng tới con đường phát triển tương tự khi ưu tiên hội nhập thị trường năng lượng, kết nối hệ thống điện và thúc đẩy điện khí hóa trong các lĩnh vực từ công nghiệp, giao thông đến đời sống dân sinh.

“Đây có thể là nền tảng để các quốc gia khai thác hiệu quả hơn các nguồn năng lượng tái tạo trong nước”, bà cho biết.

Giám đốc Chương trình Hỗ trợ Năng lượng của GIZ cũng lưu ý rằng nhờ tiến bộ công nghệ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, các quốc gia hoàn toàn có thể giảm cường độ năng lượng trong khi vẫn duy trì tăng trưởng kinh tế.

Bởi vậy, bài học từ Đức cho thấy khủng hoảng cũng mở ra các cơ hội chuyển dịch năng lượng, tìm ra những phương án đảm bảo an ninh năng lượng tối ưu hơn. Theo Giám đốc Chương trình Hỗ trợ Năng lượng của GIZ, ASEAN sở hữu tiềm năng rất lớn về năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió và điện mặt trời. Để hiện thực hóa tiềm năng này, việc đầu tư vào hạ tầng lưới điện, hệ thống lưu trữ năng lượng và các giải pháp lưới điện thông minh sẽ đóng vai trò then chốt.

Tinh thần đó tương tự với nhận định của bà Seema Malhotra, Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Vương quốc Anh khi cho rằng, ASEAN và các đối tác cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các hệ thống năng lượng sạch và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Theo bà Malhotra, một hệ thống năng lượng kết nối, bền vững và bảo đảm lợi ích cho mọi người dân sẽ là nền tảng cho tăng trưởng dài hạn và khả năng chống chịu của khu vực trong tương lai.

Đặc biệt, những biến động địa chính trị gần đây đã đưa vấn đề an ninh năng lượng trở lại vị trí trung tâm trong chương trình nghị sự toàn cầu. Theo bà, các rủi ro đối với hoạt động hàng hải qua Eo biển Hormuz đã tác động trực tiếp tới giá dầu khí và chuỗi cung ứng năng lượng, khiến nhiều quốc gia Đông Nam Á chịu áp lực lớn về chi phí phát điện và vận tải.

Đảm bảo ba mục tiêu then chốt về năng lượng

Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long, khái niệm an ninh năng lượng ngày nay cần được nhìn nhận theo cách toàn diện hơn trong bối cảnh môi trường quốc tế biến động nhanh chóng.

Đối với ASEAN, một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới, việc bảo đảm nguồn năng lượng ổn định, đáng tin cậy và có giá cả hợp lý không chỉ liên quan đến tăng trưởng kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến sản xuất, chuỗi cung ứng, an ninh lương thực, hoạt động của doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng như đời sống người dân.

Từ góc độ hợp tác khu vực, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh ASEAN cần duy trì sự cân bằng giữa 3 mục tiêu then chốt, bao gồm bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và duy trì khả năng chi trả cho người dân, doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, khu vực cần tiếp tục phát huy hiệu quả các cơ chế hợp tác hiện có như Kế hoạch hành động ASEAN về hợp tác năng lượng (APAEC), Thỏa thuận An ninh dầu mỏ ASEAN (APSA), đồng thời đẩy nhanh kết nối hạ tầng thông qua Lưới điện ASEAN, mở rộng thương mại điện xuyên biên giới và tăng cường liên kết trong khuôn khổ Đường ống dẫn khí xuyên ASEAN.

Lấy con người làm trung tâm

TS. Venkatachalam Anbumozhi, Nghiên cứu viên cấp cao, Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) nhấn mạnh thách thức của ASEAN hiện nay không chỉ là tách tăng trưởng kinh tế khỏi mức tiêu thụ năng lượng, mà còn phải bảo đảm quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra một cách bao trùm.

Ông lưu ý vẫn còn một bộ phận đáng kể trong số hơn 600 triệu dân của khu vực chưa được tiếp cận đầy đủ với các nguồn năng lượng sạch. Do đó, các chính sách năng lượng cần đồng thời giải quyết yêu cầu về tăng trưởng kinh tế và bảo đảm công bằng xã hội.

“Với quy mô nền kinh tế khoảng 3.700 tỷ USD và nhu cầu năng lượng sơ cấp lên tới 550 triệu tấn, ASEAN vẫn đang phụ thuộc đáng kể vào các nguồn nhiên liệu hóa thạch để duy trì đà phát triển”, chuyên gia này lưu ý.

Về lâu dài, chuyên gia của ERIA đề nghị ASEAN cần tập trung vào 3 trụ cột quan trọng gồm tăng cường dự trữ dầu chiến lược, đẩy nhanh triển khai Lưới điện ASEAN (APG) và phát triển Hệ thống đường ống khí đốt xuyên ASEAN. Bên cạnh đó, ASEAN cũng cần tối đa hóa các nguồn năng lượng trong nước, đẩy mạnh số hóa chuỗi cung ứng và xây dựng cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong hoạch định chính sách năng lượng.