Bắc Ninh: Giữ gìn di sản, khai thác du lịch liên vùng

Phát triển du lịch từ di sản

Ngày 12/7/2025, tại kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO tổ chức tại Paris (Pháp), Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được ghi danh là Di sản văn hóa thế giới. Đây là di sản liên tỉnh đầu tiên theo mô hình “di sản chuỗi”, kết nối không gian văn hóa - tâm linh của 3 địa phương: Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng.

Chùa Vĩnh Nghiêm, một trong những điểm di tích thuộc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc.

Trong quần thể này, chùa Vĩnh Nghiêm (phường Tân An) và chùa Bổ Đà (phường Vân Hà) được nhìn nhận là hai trung tâm Phật giáo quan trọng, có vai trò đặc biệt trong việc hình thành, duy trì và lan tỏa giá trị của Phật giáo Trúc Lâm - dòng thiền mang đậm bản sắc Việt Nam.

Đặc biệt, kho mộc bản lưu giữ tại chùa Vĩnh Nghiêm gồm 3.050 tấm mộc bản khắc kinh, sách thuốc, luật giới nhà Phật bằng chữ Hán, chữ Nôm đã được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Chùa Vĩnh Nghiêm được các nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa xem như một bảo tàng văn hóa Phật giáo Đại thừa tiêu biểu ở miền Bắc Việt Nam.

Cùng với chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà được coi là trung tâm Phật giáo lớn thứ hai của vùng, mang đậm dấu ấn thiền phái Lâm Tế - một dòng thiền phổ biến ở miền Bắc nước ta. Chùa Bổ Đà ban đầu là sơn môn thuộc chốn tổ Vĩnh Nghiêm, sau đó phát triển thành trung tâm độc lập, kế thừa tinh thần Trúc Lâm Yên Tử và hòa quyện cùng bản sắc riêng của Lâm Tế.

Thượng tọa Tự Tục Vinh, Trụ trì chùa Bổ Đà cho biết: Một trong những giá trị đặc sắc của chùa Bổ Đà là vị thế văn hóa, giáo dục. Nơi đây từng là trung tâm khắc, in ấn kinh sách lớn nhất miền Bắc suốt gần hai thế kỷ (từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX). Vườn tháp chùa Bổ Đà được Hội Kỷ lục gia Việt Nam công nhận là “vườn tháp lớn nhất Việt Nam".

Danh hiệu Di sản văn hóa thế giới đã tạo động lực cho việc phát triển du lịch văn hóa - tâm linh của Bắc Ninh, trong đó, chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà giữ vai trò hạt nhân kết nối.

Phát huy giá trị từ cộng đồng và liên kết vùng

Để phát huy giá trị di sản, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt quy hoạch từ sớm, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho bảo tồn và phát triển lâu dài. Tại Quyết định số 775/QĐ-TTg ngày 25/5/2021, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Di tích quốc gia đặc biệt chùa Vĩnh Nghiêm với tổng diện tích khoảng 40 ha. Quy hoạch xác định rõ các phân khu chức năng gồm: Khu bảo vệ di tích gốc; khu cảnh quan sinh thái - văn hóa và khu dịch vụ hỗ trợ. Đồng thời định hướng tổ chức không gian kiến trúc theo nguyên tắc bảo tồn tối đa yếu tố gốc.

Vườn tháp chùa Bổ Đà. Ảnh: Hoàng Thương.

Đáng chú ý, quy hoạch xác lập hệ thống hạ tầng và công trình phục vụ phát huy giá trị di sản như: Hồ pháp kết hợp cảnh quan, khu vườn thiền; trung tâm nghiên cứu, bảo tồn và kế thừa y học cổ truyền; khu đón tiếp, trưng bày, tổ chức sự kiện văn hóa; hệ thống bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật đồng bộ. Đặc biệt, việc hình thành bến thuyền du lịch được định hướng nhằm kết nối tuyến đường thủy với các điểm di tích trong quần thể tại Quảng Ninh và Hải Phòng, góp phần mở rộng không gian du lịch liên vùng.

Đối với chùa Bổ Đà, tại Quyết định số 111/QĐ-TTg ngày 22/1/2021, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích quốc gia đặc biệt với quy mô gần 128 ha. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ hệ thống di tích như chùa Tứ Ân, chùa Cao, am Tam Đức, vườn tháp, ao Miếu cùng các khu vực cảnh quan liên quan.

Quy hoạch hướng tới mục tiêu bảo tồn tổng thể, toàn diện giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật của di tích, đồng thời phát huy vai trò là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống. Một trong những định hướng quan trọng là xây dựng chùa Bổ Đà trở thành điểm đến du lịch văn hóa - tâm linh đặc sắc, gắn kết hài hòa giữa không gian tu hành, cảnh quan tự nhiên và hoạt động tham quan, trải nghiệm của du khách.

Hiện nay, trên cơ sở những quyết định đã được phê duyệt, tỉnh Bắc Ninh đang từng bước triển khai các hạng mục theo lộ trình. Dự kiến một số công trình tại chùa Vĩnh Nghiêm sẽ sớm hoàn thành và đưa vào sử dụng. Chùa Bổ Đà đang được hoàn thiện hồ sơ quy hoạch chi tiết để trình phê duyệt, làm cơ sở triển khai các dự án đầu tư tiếp theo.

Song song với đầu tư hạ tầng, công tác tuyên truyền, giáo dục và quảng bá di sản được chú trọng. Đồng chí Trần Văn Quỳnh, Phó Chủ tịch UBND phường Tân An cho biết, địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền Luật Di sản văn hóa, nâng cao nhận thức của người dân và du khách; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quảng bá di tích. Các chương trình giáo dục trải nghiệm dành cho học sinh được tổ chức thường xuyên tại di tích, giúp thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn về giá trị lịch sử - văn hóa.

Thời gian tới, Bắc Ninh sẽ tăng cường phối hợp với Quảng Ninh và Hải Phòng trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản theo đúng các tiêu chí của UNESCO, phù hợp thực tiễn địa phương. Đồng thời, tỉnh tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; ưu tiên nguồn lực cho tu bổ, tôn tạo di tích; đẩy mạnh công tác khảo cổ nhằm bổ sung các giá trị tiêu biểu, từng bước mở rộng không gian bảo vệ di sản. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng được xác định là yếu tố then chốt để di sản được bảo tồn và phát huy bền vững.