Bài 3. Nhân lực chất lượng cao: Điều kiện quyết định để TPHCM vươn lên thành đô thị toàn cầu

Các trường đại học không nên chỉ đứng ở vai trò đào tạo nhân lực đầu vào, mà cần trở thành một phần của hệ sinh thái nâng cấp năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp và nền kinh tế.

Một đô thị muốn trở thành trung tâm tài chính, công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số của khu vực thì không thể chỉ dựa vào hạ tầng, vị trí địa lý hay quy mô thị trường. Những yếu tố đó vẫn quan trọng, nhưng lợi thế cạnh tranh cốt lõi trong giai đoạn tới sẽ nằm ở chất lượng con người, năng lực tổ chức tri thức và khả năng làm chủ các công nghệ mới.

Chính vì vậy, bước vào giai đoạn phát triển mới, TPHCM cần nhìn vấn đề nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ như một nhiệm vụ của ngành giáo dục, mà phải xem đây là một cấu phần trung tâm trong chiến lược phát triển Thành phố.

TS. Nguyễn Hoàng Lê,Viện trưởng Viện Phát triển nguồn nhân lực và kinh doanh, Đại học Kinh tế TPHCM cho rằng, trong bối cảnh kinh tế số, kinh tế xanh và cuộc cách mạng công nghiệp mới đang tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu, khái niệm nguồn nhân lực cũng phải được hiểu khác trước. Nhân lực chất lượng cao không chỉ là người có bằng cấp cao, mà là lực lượng có năng lực thực thi, năng lực sáng tạo, năng lực làm việc với dữ liệu, công nghệ và các mô hình kinh doanh mới. Đối với TPHCM, điều này đặc biệt quan trọng khi Thành phố đang đặt ra yêu cầu chuyển dịch cơ cấu nhân lực sang các ngành mũi nhọn như vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), kinh tế số, dữ liệu lớn, công nghệ tài chính, logistics thông minh và quản trị đô thị số.

"Tôi cho rằng, nếu chỉ dừng lại ở việc mở thêm ngành học, tăng chỉ tiêu tuyển sinh thì chưa đủ. Bài toán của TPHCM hiện nay không chỉ là đào tạo thêm người, mà là đào tạo đúng người, đúng năng lực, đúng thời điểm và đúng với nhu cầu phát triển của Thành phố", TS. Nguyễn Hoàng Lê cho biết.

Theo TS. Nguyễn Hoàng Lê, để thực hiện vấn đề này, cần có cơ chế, chính sách mang tính đột phá, trong đó Nghị quyết 98 cần được vận dụng mạnh mẽ hơn như một nền tảng thể chế để tháo gỡ các điểm nghẽn về đầu tư, tài chính - ngân sách, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và huy động nguồn lực xã hội cho phát triển Thành phố.

TS. Nguyễn Hoàng Lê, Viện trưởng Viện Phát triển nguồn nhân lực và kinh doanh, Đại học Kinh tế TPHCM: Bài toán nhân lực của TPHCM hiện nay không chỉ là đào tạo thêm người, mà là đào tạo đúng người, đúng năng lực, đúng thời điểm và đúng với nhu cầu phát triển của Thành phố.

Chuyển mạnh từ đào tạo theo bằng cấp sang đào tạo theo năng lực

Thành phố cần có cơ chế đặt hàng đào tạo nhân lực chiến lược dựa trên dữ liệu thị trường lao động. Về vấn đề này, TS. Nguyễn Hoàng Lê cho rằng: TPHCM cần xây dựng hệ thống dữ liệu đủ tin cậy, cập nhật thường xuyên nhu cầu nhân lực theo ngành, theo trình độ, theo kỹ năng và theo khu vực kinh tế, vì không thể hoạch định chính sách nhân lực cho các ngành mới bằng các số liệu rời rạc hoặc dự báo mang tính ước lượng chung.

Theo đó, với nền tảng dữ liệu này, Thành phố mới có thể xác định rõ trong 5-10 năm tới cần bao nhiêu nhân lực cho từng nhóm ngành trọng điểm, ở những cấp độ nào: Kỹ sư, chuyên gia công nghệ, chuyên gia dữ liệu, chuyên gia tài chính, chuyên gia pháp lý, nhà quản trị, đội ngũ công chức có năng lực quản trị đô thị số và lực lượng lao động có khả năng thích ứng với AI. Trên cơ sở đó, Thành phố cần đặt hàng các đại học, viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp cùng tham gia thiết kế chương trình, tổ chức đào tạo, thực hành và đánh giá đầu ra.

Điểm mấu chốt là phải chuyển mạnh từ đào tạo theo bằng cấp sang đào tạo theo năng lực. Với các ngành như bán dẫn, AI hay kinh tế số, người học không thể chỉ học lý thuyết trên giảng đường. Họ cần được thực hành trên các dự án thật, tiếp cận phòng thí nghiệm, làm việc với dữ liệu thật, được huấn luyện bởi chuyên gia và tham gia giải quyết các bài toán cụ thể của doanh nghiệp, thị trường và chính quyền đô thị. Nếu đào tạo vẫn tách rời nhu cầu thực tiễn, chúng ta sẽ tiếp tục rơi vào tình trạng cơ sở đào tạo thì nói đã cung cấp nhân lực, còn doanh nghiệp thì nói vẫn thiếu người làm được việc.

Do đó, TPHCM cần có cơ chế đồng tài trợ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và đại học cho các chương trình nhân lực trọng điểm. Trong các lĩnh vực công nghệ cao, chi phí đào tạo thường rất lớn, từ phòng Lab, thiết bị, phần mềm, chuyên gia, dữ liệu, cho đến môi trường thực hành. Chúng ta không thể đặt toàn bộ chi phí đó lên vai người học hoặc từng cơ sở đào tạo riêng lẻ. Thành phố có thể thí điểm các quỹ đồng tài trợ cho phòng thí nghiệm bán dẫn, trung tâm mô phỏng, chương trình đào tạo lại và nâng cao kỹ năng, chương trình thực hành theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp, cũng như các học bổng có cam kết về thời gian làm việc và cống hiến. Cách làm này vừa giảm chi phí xã hội, vừa bảo đảm đào tạo sát nhu cầu sử dụng lao động.

Chính sách phát triển nhân lực của TPHCM cần tập trung cả nhóm nhân lực công nghệ và nhóm nhân lực quản trị.

Thiết kế chương trình tổng thể về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Việc Chính phủ quyết liệt triển khai đề án đào tạo nhanh 100.000 kỹ sư chíp và AI chính là bước khởi đầu mang tính bản lề. Đối với TPHCM, nhiệm vụ này càng mang tính sống còn để giữ vững ưu thế cạnh tranh quốc tế.

Tuy nhiên, chính sách phát triển nhân lực của TPHCM phải bao gồm cả nhóm nhân lực công nghệ và nhóm nhân lực quản trị. Chúng ta rất cần kỹ sư bán dẫn, chuyên gia AI, chuyên gia dữ liệu, nhưng như vậy vẫn chưa đủ. Công nghệ chỉ tạo ra giá trị khi được chuyển hóa thành mô hình kinh doanh, năng suất vận hành, năng lực quản trị, năng lực tài chính và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Do đó, cùng với đào tạo kỹ sư và chuyên gia công nghệ, TPHCM cần có chương trình nâng cấp năng lực cho đội ngũ doanh nhân, CEO, lãnh đạo kế cận và quản lý cấp trung của khu vực kinh tế tư nhân.

Đây không còn là vấn đề của tương lai, mà là yêu cầu rất hiện hữu đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp hiện nay. Một nền kinh tế số không thể vận hành hiệu quả nếu doanh nghiệp vẫn quản trị theo kinh nghiệm cũ, dữ liệu còn phân tán, quy trình thiếu chuẩn hóa và năng lực lãnh đạo chưa theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ. Vì vậy, đào tạo đội ngũ CEO và nhà quản trị trong giai đoạn hiện nay không chỉ là đào tạo kỹ năng quản lý, mà là hỗ trợ doanh nghiệp tái cấu trúc, chuyển đổi số, ứng dụng AI, đổi mới mô hình kinh doanh, quản trị tài chính, quản trị nhân sự và nâng cao năng lực cạnh tranh trong môi trường hội nhập.

Chia sẻ từ kinh nghiệm đào tạo thực tiễn của Đại học Kinh tế TPHCM (UEH), TS. Nguyễn Hoàng Lê cho biết, cùng với tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, đã triển khai Chương trình Giám đốc điều hành - UEH CEO Program như một mô hình đào tạo lãnh đạo doanh nghiệp theo hướng thực chiến, hiện đại và gắn với yêu cầu tái cấu trúc doanh nghiệp trong kỷ nguyên số. Sau khóa đầu tiên, chương trình đã tiếp tục triển khai khóa 2 và chuẩn bị triển khai khóa 3 vào giữa tháng 7/2026, với trọng tâm là giúp các CEO, lãnh đạo kế cận và đội ngũ điều hành doanh nghiệp nâng cao năng lực chiến lược, quản trị vận hành, tài chính, marketing, nhân sự, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững. Đây là một ví dụ cho thấy đại học không nên chỉ đứng ở vai trò đào tạo nhân lực đầu vào, mà cần trở thành một phần của hệ sinh thái nâng cấp năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp và nền kinh tế.

Một vấn đề mà TPHCM cũng đã thực hiện nhưng chưa hiệu quả đó là thu hút nhân tài. Chính sách ưu đãi về thu nhập cho chuyên gia, nhà khoa học và người có tài năng đặc biệt đã được TPHCM thực hiện với mức cao hơn nhiều lần so với tiền lương bình quân của công chức, viên chức. Mức thu nhập và hỗ trợ dù cao nhưng so với thị trường quốc tế thì chưa thật sự cạnh tranh để lôi cuốn những chuyên gia hàng đầu. Đó là chưa kể đến việc cấp cơ sở gặp nhiều khó khăn trong việc thu hút nhân lực chất lượng cao, do không có thẩm quyền tuyển dụng trực tiếp, phụ thuộc vào chỉ tiêu biên chế được giao, các nhiệm vụ chủ yếu là thừa hành, thực hiện quy định nên chưa có cơ sở để thu hút nhân tài và bố trí thực hiện các nhiệm vụ chiến lược.

TPHCM cần thiết kế một chương trình tổng thể về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đô thị toàn cầu.

Một đô thị toàn cầu phải là nơi hội tụ được các nhà khoa học, doanh nhân, chuyên gia công nghệ và đội ngũ quản trị có năng lực xuất sắc. Nhưng trong giai đoạn hiện nay, thu hút nhân tài không thể chỉ dừng ở lời mời gọi hay một số khoản hỗ trợ ban đầu, mà cần những điều kiện đủ hấp dẫn để họ sống, làm việc, nghiên cứu, sáng tạo và hiện thực hóa ý tưởng.

Vì vậy, TPHCM cần chính sách thu hút và giữ chân nhân tài đủ sức cạnh tranh trong khu vực. Thành phố cần mạnh dạn nghiên cứu các chính sách ưu đãi có chọn lọc đối với chuyên gia trong các lĩnh vực trọng điểm như bán dẫn, AI, tài chính quốc tế, fintech, dữ liệu, chuyển đổi xanh và quản trị đô thị thông minh.

Đó có thể là ưu đãi thuế thu nhập cá nhân có thời hạn, hỗ trợ nhà ở, hỗ trợ điều kiện học tập cho con em chuyên gia, cơ chế cấp phép lao động nhanh, môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp, quyền tự chủ học thuật và cơ hội tham gia trực tiếp vào các dự án lớn của Thành phố. Nếu không tạo được môi trường để người giỏi có thể phát huy năng lực, triển khai ý tưởng và gắn bó lâu dài, TPHCM sẽ khó cạnh tranh trong cuộc đua thu hút nhân tài với các trung tâm tài chính, công nghệ và đổi mới sáng tạo lớn trong khu vực.

Không chỉ thu hút nhân tài, TPHCM cần trở thành không gian thử nghiệm chính sách cho các mô hình phát triển mới. Tinh thần của Nghị quyết 98 không chỉ là trao thêm cơ chế, mà quan trọng hơn là tạo ra không gian để Thành phố dám thử nghiệm, dám làm khác và dám chịu trách nhiệm trong khuôn khổ pháp luật. Với các lĩnh vực như fintech, AI, dữ liệu đô thị, giáo dục số, y tế số, giao thông thông minh và dịch vụ công số, Thành phố cần có các cơ chế sandbox phù hợp. Sandbox không chỉ là không gian thử nghiệm cho doanh nghiệp, mà còn là cơ chế giúp cơ quan quản lý, đại học và thị trường lao động học từ thực tiễn, điều chỉnh chính sách linh hoạt hơn và nâng cao năng lực thực thi.

TS. Nguyễn Hoàng Lê cho rằng, trong giai đoạn tới, TPHCM cần thiết kế một chương trình tổng thể về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đô thị toàn cầu, trong đó phân vai rõ giữa Nhà nước, đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các hiệp hội nghề nghiệp. Nhà nước kiến tạo cơ chế, đặt hàng và đầu tư vào các lĩnh vực chiến lược; đại học và viện nghiên cứu thiết kế tri thức, đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao; doanh nghiệp tham gia xác định nhu cầu, cung cấp môi trường thực hành và hấp thụ nguồn nhân lực; và các hiệp hội nghề nghiệp góp phần xây dựng chuẩn năng lực, kết nối thị trường và thúc đẩy học tập suốt đời.

Điều quan trọng nhất là TPHCM phải tránh cách làm mang tính phong trào. Phát triển nhân lực chất lượng cao không thể là khẩu hiệu, cũng không thể chỉ đo bằng số lớp mở ra hay số chứng chỉ được cấp. Thước đo thực chất phải là số người làm được việc, số doanh nghiệp cải thiện được năng suất, số dự án công nghệ được thương mại hóa, số mô hình quản trị mới được triển khai và mức độ cải thiện năng lực cạnh tranh của Thành phố.

Nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày Sài Gòn-Gia Định chính thức mang tên Bác, cách thiết thực nhất để Thành phố xứng đáng với tên gọi thiêng liêng ấy là tiếp tục giữ tinh thần tiên phong: Dám tháo gỡ rào cản, dám thử nghiệm cơ chế mới, dám đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục, khoa học - công nghệ và phát triển con người. Nếu làm được điều đó, TPHCM không chỉ giữ vững vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước, mà còn có cơ sở vững chắc để từng bước trở thành một đô thị toàn cầu, thông minh, bền vững, sáng tạo và có sức cạnh tranh trong khu vực.