Bài 3: Từ yêu cầu trước mắt đến chiến lược dài hạn

Thu hoạch tại vùng lúa chất lượng cao, giảm phát thải tại tỉnh Đồng Tháp.

Đây là vấn đề gắn kết trực tiếp, chặt chẽ với an ninh lương thực quốc gia và định hướng phát triển nông nghiệp bền vững.

Không hợp thức hóa sai phạm

Trước hết, cần nhìn nhận khách quan, vấn đề không nằm ở việc “có nên chuyển đổi hay không” mà chuyển đổi như thế nào để bảo đảm hiệu quả, bền vững và không phá vỡ quy hoạch tổng thể.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Lê Hà Luân cho rằng, nếu chuyển đổi thiếu định hướng, không gắn với quy hoạch, hạ tầng và thị trường, lợi ích trước mắt có thể nhanh chóng biến thành rủi ro dài hạn. Vì vậy, trước mắt, Đồng Tháp tập trung ổn định sản xuất lúa theo hướng giảm chi phí đầu vào, nâng cao chất lượng; đẩy mạnh liên kết sản xuất-tiêu thụ, thu hút doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị. Sở thường xuyên phổ biến, cảnh báo rủi ro và kiểm soát chặt việc chuyển đổi ngoài quy hoạch nhằm hạn chế tình trạng chuyển đổi tự phát.

Thực tế, chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa là chủ trương được pháp luật cho phép nếu tuân thủ đúng quy hoạch, kế hoạch và thủ tục. Do đó, không thể đánh đồng mọi trường hợp chuyển đổi là “phá vỡ quy hoạch”.

Tại tỉnh Vĩnh Long vẫn xuất hiện tình trạng chuyển đổi tự phát, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường quản lý. Ngành nông nghiệp tỉnh đã phân bổ chỉ tiêu sử dụng đất đến từng xã, tạo cơ sở pháp lý để quản lý chặt quỹ đất lúa.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Lâm Văn Tân cho biết, ngành đã tham mưu ban hành danh mục cây trồng được phép chuyển đổi, kế hoạch chuyển đổi hằng năm; tăng cường kiểm tra, hướng dẫn người dân thực hiện đúng quy định.

Quan điểm xuyên suốt là không hợp thức hóa sai phạm nhưng có phân loại để xử lý phù hợp. Siết chặt quản lý, nhất là tại các vùng chuyên canh lúa, được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm giữ vững quỹ đất phục vụ an ninh lương thực và bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân.

Do thu nhập từ cây lúa vẫn còn thấp so với nhiều loại cây trồng khác, tỉnh Vĩnh Long tiếp tục kiến nghị Trung ương có chính sách linh hoạt hơn về chuyển đổi cơ cấu cây trồng, tạo cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho người trồng lúa.

Tìm hướng đi bền vững

Không dừng lại ở “giữ đất lúa”, nhiều địa phương đang chuyển sang tư duy “nâng giá trị đất lúa” thông qua đổi mới phương thức sản xuất. Tính đến đầu tháng 3/2026, tỉnh Vĩnh Long đã triển khai gần 5.100ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, đạt hơn 63% kế hoạch năm.

Theo đánh giá của ngành nông nghiệp tỉnh, lợi nhuận từ các mô hình này tăng 15-30% so với canh tác truyền thống, giảm phát thải khí nhà kính hơn 20%. Đây là cơ sở quan trọng để củng cố niềm tin cho nông dân tiếp tục gắn bó với cây lúa.

Vụ đông xuân 2025-2026 là vụ đầu tiên Hợp tác xã Hậu Thành, xã Long Hồ (Vĩnh Long) áp dụng mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp với diện tích khoảng 100ha, năng suất bình quân đạt 7,5 tấn/ha. Đáng chú ý, chi phí đầu vào giảm nhờ giảm lượng giống và ứng dụng công nghệ UAV gieo cấy, chăm sóc.

Bà Nguyễn Thị Minh Yến, đại diện Hợp tác xã Hậu Thành cho hay, giải pháp cốt lõi là áp dụng phương pháp tưới “ngập khô xen kẽ”, kết hợp cảm biến theo dõi mực nước: khi mực nước giảm xuống khoảng 15-20cm mới bổ sung nước, giúp tiết kiệm nước, giảm phát thải. Lượng giống gieo sạ giảm từ 150 kg/ha xuống còn 100-120 kg/ha; sử dụng UAV trong sạ hàng, phun thuốc, rải phân giúp phân bổ vật tư đồng đều, giảm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật,...

Đồng chí Lâm Văn Tân nhấn mạnh, Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp là chủ trương lớn, có sự hưởng ứng, ủng hộ của nhiều tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài nước; được nông dân tham gia tích cực. Hiện toàn tỉnh có 23/40 xã, phường với 70 hợp tác xã, tổ hợp tác và hơn 6.300 thành viên tham gia.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long Châu Văn Hòa cho biết, tỉnh đang triển khai đồng bộ các giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững, tập trung vào nông nghiệp sạch, hữu cơ, ứng dụng công nghệ cao và nông nghiệp xanh gắn với nhu cầu thị trường. Thời gian tới, tỉnh sẽ mời gọi doanh nghiệp tham gia thu mua, bao tiêu sản phẩm, không chỉ trong vùng đề án mà còn ở các vùng sản xuất lúa hữu cơ; hoàn chỉnh Đề án cơ cấu lại ngành nông nghiệp giai đoạn 2025-2030, định hướng đến năm 2045 theo hướng hiện đại, nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh; mở rộng kênh tiêu thụ, đưa sản phẩm lúa gạo lên các sàn thương mại điện tử.

Một câu hỏi lớn đặt ra: Một hộ dân ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần bao nhiêu diện tích lúa để có đời sống ổn định? Bởi lẽ, nông dân hôm nay không chỉ cần “sống được” mà còn cần một tương lai đủ bền vững để có niềm tin tiếp tục gắn bó với ruộng đồng.

Đồng chí Lê Hà Luân cho rằng, người nông dân không nhất thiết phải từ bỏ cây lúa, mà cần thay đổi cách gắn bó với cây lúa, cơ cấu lại lao động trong gia đình theo hướng chủ động, có tính toán. Nếu để họ tự “mò đường” rời ruộng thì đó không phải lựa chọn mà là "đánh cược".

Điều quan trọng là nông dân phải có đủ thông tin để lựa chọn: ngoài cây lúa, có thể trồng cây gì, nuôi con gì, phát triển dịch vụ nào, sản phẩm bán cho ai, giá cả ra sao? Từ đó, lộ trình chuyển đổi an toàn mới hình thành, không phải “đánh cược” toàn bộ sinh kế cho cuộc chuyển đổi.

Đây không còn là câu chuyện của từng hộ riêng lẻ mà là trách nhiệm của chính quyền trong việc cung cấp thông tin, tổ chức lại sản xuất, kết nối thị trường và dẫn dắt các mô hình phù hợp.

Bài toán hiện nay không phải giữ diện tích lúa bằng mọi giá, mà là tổ chức lại không gian sản xuất hợp lý, bảo đảm hài hòa giữa hiệu quả kinh tế, ổn định sinh kế và yêu cầu an ninh lương thực trong dài hạn.

* (Tiếp theo và hết)

------------