Bản đồ thế giới và cơ hội rèn tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học Địa lí

Cô Lại Thị Liêm và học trò trong giờ Địa lí.

Cô Lại Thị Liêm - Tổ phó chuyên môn, giáo viên Địa lí, Phân hiệu Trường THPT Đào Duy Từ, tỉnh Thanh Hóa - chia sẻ về ý nghĩa của việc sử dụng các phép chiếu bản đồ bảo toàn diện tích và cách khai thác nội dung này để đổi mới dạy học Địa lí.

Ngày 4/9/2026, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết khuyến khích sử dụng các phép chiếu bản đồ bảo toàn diện tích, trong đó có Equal Earth, trong những trường hợp cần thể hiện tương quan diện tích giữa các khu vực.

Cơ hội phát triển tư duy phản biện cho học sinh

- Việc Liên Hợp Quốc khuyến khích sử dụng các phép chiếu thể hiện tốt hơn tương quan diện tích có ý nghĩa thế nào đối với dạy học Địa lí?

- Dưới góc độ của một giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Địa lí THPT, tôi cho rằng nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc góp phần khôi phục sự trung thực, khách quan trong thể hiện không gian Trái Đất; định hình thế giới quan công bằng, bình đẳng; đồng thời tạo cơ sở khoa học để dạy học các quy luật Địa lí tự nhiên và kinh tế - xã hội theo Chương trình GDPT 2018.

Chương trình GDPT 2018 không dạy học sinh học vẹt số liệu mà chú trọng rèn luyện năng lực nhận thức thế giới theo không gian: phân tích mối tương quan giữa quy mô lãnh thổ với phân bố dân cư, tài nguyên thiên nhiên, an ninh lương thực và biến đổi khí hậu.

Nếu quan sát một bản đồ có sự sai lệch về diện tích, học sinh có thể có những nhận định lệch lạc về mật độ dân số hay áp lực tài nguyên của châu Phi và Nam Mỹ. Một bản đồ thể hiện tương quan diện tích tốt hơn là tiền đề để học sinh rút ra những quy luật Địa lí khách quan và chính xác hơn.

- Giáo viên có thể khai thác sự khác biệt giữa các bản đồ thế giới để rèn tư duy phản biện và năng lực đọc dữ liệu cho học sinh như thế nào?

- Đây chính là cơ hội để người thầy hiện thực hóa mục tiêu cốt lõi của Chương trình GDPT 2018: chuyển từ truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển phẩm chất và năng lực, đặc biệt là năng lực tư duy phản biện và năng lực sử dụng công cụ Địa lí.

Tại Phân hiệu Trường THPT Đào Duy Từ, chúng tôi hoàn toàn có thể biến sự khác biệt giữa các bản đồ thành một chuỗi hoạt động học tập khám phá.

Trước hết, giáo viên có thể dạy học sinh nguyên lý nhận thức luận: “Mọi bản đồ phẳng đều là một sự thỏa hiệp toán học”. Giáo viên cho học sinh thực nghiệm bóc vỏ một quả cam hình cầu rồi cố gắng ép phẳng xuống mặt bàn. Chắc chắn vỏ cam sẽ bị rách hoặc biến dạng.

Trái Đất là khối cầu 3D, khi trải phẳng lên mặt phẳng 2D bắt buộc phải có sự đánh đổi: được góc thì mất diện tích (Mercator), được diện tích thì có thể méo hình dạng (Gall-Peters), hoặc phải tìm giải pháp cân bằng, dung hòa (Equal Earth, Robinson).

Từ đó, học sinh rút ra bài học nhận thức luận đầu tiên: Bản đồ không phải là chân lý tuyệt đối, mà là một mô hình biểu diễn không gian có chủ đích và có giới hạn. Đó chính là nền móng đầu tiên của tư duy phản biện khoa học.

Tiếp đó, giáo viên có thể tổ chức hoạt động so sánh đối chứng để rèn năng lực đọc và thẩm định dữ liệu. Giáo viên trình chiếu song song bản đồ Mercator và bản đồ Equal Earth, đồng thời đối chiếu với quả địa cầu (Globe) – mô hình thể hiện không gian gần với thực tế nhất.

Học sinh được yêu cầu tra cứu bảng số liệu diện tích chính thức (km²) của Greenland và châu Phi, của châu Âu và Nam Mỹ, rồi đối chiếu với hình ảnh hiển thị trên bản đồ. Học sinh sẽ tự phát hiện ra nghịch lý: “Tại sao số liệu diện tích trong bảng khẳng định châu Phi lớn gấp 14 lần Greenland, mà hình vẽ trên bản đồ Mercator hai nơi lại có kích thước gần như tương đương?”.

Khoảnh khắc nhận ra mâu thuẫn đó sẽ kích hoạt sự hoài nghi khoa học, buộc các em phải đi tìm nguyên nhân toán học đằng sau các phép chiếu thay vì tiếp nhận thông tin một chiều.

Học sinh Trường THPT Đào Duy Từ, tỉnh Thanh Hóa trong giờ Địa lí.

Ứng dụng công nghệ số và công cụ tương tác không gian như The True Size Of..., GIS cũng là một hướng có thể khai thác. Chúng tôi hướng dẫn học sinh sử dụng các ứng dụng tương tác trực quan như website “The True Size Of...” hay Google Earth.

Học sinh có thể trực tiếp “kéo thả” dải đất Việt Nam đặt lên bản đồ châu Âu để nhận thấy quy mô đất nước ta trải dài từ miền Bắc nước Đức xuống tận miền Nam nước Ý; hoặc kéo đảo Greenland, nước Nga, Canada về đường xích đạo để quan sát kích thước thay đổi và nhận thấy sự khác biệt giữa kích thước thể hiện trên bản đồ với kích thước thực tế.

Việc tự tay thao tác với dữ liệu số giúp học sinh khắc sâu bản chất kiến thức và phát triển năng lực ứng dụng công nghệ thông tin trong học tập Địa lí.

Một hướng khác là rèn tư duy phản biện qua câu hỏi bản chất: “Mục đích sử dụng của bản đồ này là gì?”

Rèn tư duy phản biện là rèn thói quen không phán xét giản đơn “đúng – sai” mà phải xem xét trong bối cảnh cụ thể. Giáo viên đặt câu hỏi: Nếu em là một thuyền trưởng lái tàu vượt đại dương, em sẽ chọn bản đồ nào? Mercator, vì đường thẳng trên bản đồ giữ nguyên góc la bàn, giúp định hướng.

Còn nếu em là một nhà hoạch định chính sách thảo luận tại Liên Hợp Quốc về phân bổ vắc-xin, an ninh năng lượng, biến đổi khí hậu hay phát thải carbon, em sẽ chọn bản đồ nào? Equal Earth, vì bảo đảm tương quan diện tích và dân số.

Học sinh sẽ hiểu rằng mỗi bản đồ có một sứ mệnh riêng. Điều cốt lõi là người học phải có năng lực lựa chọn đúng công cụ cho từng bối cảnh.

Thay đổi cách tiếp cận để sử dụng bản đồ khoa học, toàn diện

- Từ sự kiện này, sách giáo khoa và học liệu Địa lí có cần được rà soát, cập nhật cách sử dụng và giải thích bản đồ thế giới?

- Tôi khẳng định là rất cần thiết, và đây là một đòi hỏi mang tính tất yếu của quá trình đổi mới giáo dục theo xu thế thời đại.

Tuy nhiên, “rà soát và cập nhật” không đồng nghĩa với việc cực đoan bài trừ hay vứt bỏ bản đồ Mercator. Báo chí quốc tế, như tờ Guardian, cũng đã chỉ rõ: nghị quyết của Liên Hợp Quốc không mang tính cưỡng chế, nhưng nó thúc đẩy việc cập nhật chương trình giảng dạy trong các nhà trường.

Vấn đề cốt lõi là sách giáo khoa, sách giáo viên và học liệu bổ trợ cần thay đổi cách tiếp cận, sử dụng và giải thích bản đồ một cách khoa học, toàn diện hơn.

Thứ nhất, đối với sách giáo khoa và tài liệu hướng dẫn giáo viên: Ngay ở bài mở đầu lớp 10, chủ đề Các phép chiếu bản đồ và phương pháp sử dụng bản đồ, cần đưa phép chiếu Equal Earth vào như một thành tựu bản đồ học hiện đại thế kỷ XXI; phân tích rõ ưu điểm, nhược điểm của từng nhóm phép chiếu: phép chiếu giữ góc, phép chiếu giữ diện tích, phép chiếu cân bằng.

Cần đưa kênh hình so sánh trực tiếp độ biến dạng diện tích giữa Mercator và Equal Earth để học sinh hiểu bản chất. Đặc biệt, ở các bài học về Địa lí kinh tế - xã hội thế giới, các bản đồ chuyên đề như phân bố dân cư, GDP, an ninh lương thực, năng lượng... nên ưu tiên sử dụng bản đồ bảo toàn diện tích (Equal Earth) để học sinh tiếp nhận dữ liệu không gian khách quan hơn.

Thứ hai, cập nhật và làm giàu hệ thống Atlat Địa lí và học liệu số. Phần lớn Atlat và bản đồ treo tường truyền thống hiện nay vẫn in theo những khuôn mẫu cũ. Cần sớm bổ sung bản đồ thế giới theo phép chiếu Equal Earth vào Atlat; đồng thời đa dạng hóa góc nhìn bằng các bản đồ thế giới lấy châu Á – Thái Bình Dương hoặc châu Đại Dương làm trung tâm, thay vì chỉ duy nhất một góc nhìn lấy kinh tuyến Greenwich của London làm trung tâm.

Bên cạnh đó, các nền tảng công nghệ số và phần mềm bản đồ trong nhà trường cần được cập nhật các bộ lọc, cho phép chuyển đổi phép chiếu linh hoạt.

Thứ ba, nâng cao năng lực sư phạm của đội ngũ giáo viên Địa lí. Sách giáo khoa là tài liệu định hướng, người thầy mới là nhân tố quyết định chất lượng bài học. Các đợt tập huấn chuyên môn của ngành và sinh hoạt chuyên môn tại nhà trường cần đưa chuyên đề “Sử dụng bản đồ và phát triển tư duy phản biện không gian” vào nội dung trọng tâm.

Khi giáo viên hiểu sâu sắc về bản chất phép chiếu và không bị lệ thuộc vào khuôn mẫu cũ, học trò sẽ được truyền cảm hứng để tự tin đọc, phân tích và phản biện dữ liệu một cách độc lập.