Bản quyền âm nhạc thời AI và nhạc số - Bài 1: Không còn dễ 'xài chùa'

Từ quán cà phê đến TikTok: Bản quyền bị xâm phạm thế nào?

Không chỉ trên YouTube hay TikTok, vi phạm bản quyền âm nhạc còn diễn ra phổ biến tại quán cà phê, beer club, phòng trà và nhiều tụ điểm biểu diễn. Trong khi người dùng xem việc mở nhạc là "chuyện bình thường", giới sáng tác lại cho rằng đó là sự thất thoát âm thầm kéo dài nhiều năm.

Ảnh minh họa: Vạn Show

Một đoạn nhạc dài vài chục giây trên TikTok, một playlist phát liên tục trong quán cà phê hay một buổi livestream hát cover trên mạng xã hội… đang trở thành hình ảnh quen thuộc trong đời sống số hiện nay. Âm nhạc xuất hiện ở khắp nơi, gắn với hoạt động giải trí, kinh doanh và cả việc tạo nội dung cá nhân. Tuy nhiên, đi cùng sự phổ biến ấy là câu chuyện bản quyền vẫn còn nhiều khoảng mờ.

Không ít người trẻ hiện nay vẫn cho rằng việc sử dụng nhạc trên nền tảng số gần như là điều "đương nhiên". Chỉ cần một cú nhấp chuột, hàng nghìn ca khúc có thể được tải về, cắt ghép hoặc sử dụng làm nhạc nền cho video mà ít ai đặt câu hỏi liệu tác giả có được trả quyền hay chưa.

Chị Nguyễn Thu Hà (22 tuổi, sinh viên tại Hà Nội) cho biết bản thân thường xuyên dùng các đoạn nhạc trending để làm video TikTok và chưa từng nghĩ nhiều đến vấn đề bản quyền. "Mọi người đều dùng nên tôi nghĩ nhạc đã được nền tảng cho phép sẵn. Chỉ khi thấy một số video bị tắt tiếng hoặc nghệ sĩ lên tiếng về việc bị dùng nhạc trái phép thì tôi mới bắt đầu để ý hơn", chị Hà nói.

Trong khi đó, anh Trần Gia Huy (24 tuổi), người kinh doanh quán cà phê tại TPHCM, cho rằng, nhiều chủ quán nhỏ hiện nay chưa có thói quen tìm hiểu về việc trả phí bản quyền âm nhạc. "Quán nào cũng mở nhạc cả ngày để tạo không khí. Trước giờ tôi chỉ nghĩ đó là nhu cầu bình thường trong kinh doanh chứ chưa hình dung việc này liên quan đến quyền tác giả như thế nào", anh chia sẻ.

Thực tế, câu chuyện sử dụng âm nhạc không xin phép đã tồn tại nhiều năm nhưng đang trở nên phức tạp hơn trong thời đại số. Không chỉ YouTube hay TikTok, các hành vi xâm phạm bản quyền còn diễn ra phổ biến tại quán cà phê, phòng trà, livestream bán hàng hoặc nhiều nền tảng phát trực tuyến khác. Một bài hát có thể bị cắt ghép, remix, đăng tải lại hoặc sử dụng để thu hút tương tác mà người sáng tạo gần như không kiểm soát được.

Nhạc sĩ Vũ Công Minh

Nhạc sĩ Vũ Công Minh - Giảng viên Khoa Âm nhạc, Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật TPHCM (Hội Âm nhạc TPHCM) - cho rằng sự phát triển của nhạc số và AI đang tạo ra cả cơ hội lẫn áp lực rất lớn đối với giới làm nghề. Trong bối cảnh nhạc số và AI phát triển mạnh, vấn đề bản quyền âm nhạc hiện nay đang đứng trước cả cơ hội lẫn thách thức rất lớn. Một mặt, công nghệ số giúp âm nhạc lan tỏa nhanh hơn, hỗ trợ như một trợ lý đắc lực, nghệ sĩ dễ tiếp cận công chúng hơn, mở ra nhiều hình thức sáng tạo mới. Tuy nhiên, mặt trái là tình trạng sử dụng tác phẩm không xin phép, sao chép, re-upload, khai thác trên nền tảng số mà chưa trả quyền đầy đủ vẫn còn diễn ra khá phổ biến.

Đặc biệt với AI, hiện nay đã xuất hiện việc dùng dữ liệu âm nhạc để huấn luyện mô hình, tạo ca khúc mô phỏng giọng hát hoặc phong cách sáng tác mà chưa có cơ chế pháp lý thật sự hoàn chỉnh. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải cập nhật cách quản lý bản quyền phù hợp với thời đại công nghệ mới.

"Có thể nói, AI không phải là "đối thủ" của người nghệ sĩ nhưng nếu không có hành lang pháp lý rõ ràng thì quyền lợi của tác giả, nhạc sĩ và người biểu diễn sẽ dễ bị xâm phạm. Bản thân tôi hiện cũng đang sử dụng Suno AI có trả phí, việc sử dụng AI cũng đã ảnh hưởng rất nhiều cho người nhạc sĩ, người hòa âm phối khí về tác quyền của sản phẩm", nhạc sĩ nhấn mạnh.

Cũng theo anh Minh, để bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số một cách lâu dài, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như: Hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến bản quyền trong môi trường số và AI, đặc biệt đối với dữ liệu dùng để huấn luyện AI và các sản phẩm do AI tạo ra. Tăng cường ứng dụng công nghệ quản lý bản quyền, hệ thống nhận diện nội dung tự động trên các nền tảng trực tuyến. Nâng cao ý thức của cộng đồng về việc tôn trọng bản quyền, vì đây không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là văn hóa sử dụng sản phẩm sáng tạo. Các nền tảng số cần có trách nhiệm minh bạch hơn trong việc chia sẻ doanh thu và xử lý nội dung vi phạm. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế hợp tác chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, hội nghề nghiệp, đơn vị khai thác và tác giả để việc bảo vệ quyền được thực thi hiệu quả hơn.

"Về lâu dài, điều quan trọng nhất là tạo ra một hệ sinh thái mà ở đó người sáng tạo có thể sống được bằng giá trị lao động nghệ thuật của mình", nhạc sĩ Vũ Công Minh nói.

Anh Minh cũng cho rằng, việc siết chặt bản quyền, nếu được thực hiện đúng hướng, sẽ góp phần hình thành một thị trường âm nhạc chuyên nghiệp và lành mạnh hơn. Khi quyền tác giả được tôn trọng, nghệ sĩ và nhạc sĩ sẽ có thêm động lực đầu tư nghiêm túc cho sáng tạo. Thị trường sẽ minh bạch hơn về doanh thu khai thác tác phẩm, hạn chế tình trạng cạnh tranh không công bằng hoặc sử dụng "chùa" chất xám của người khác. Điều này cũng giúp nâng cao giá trị của sản phẩm âm nhạc Việt Nam trong môi trường quốc tế, bởi bản quyền là yếu tố cốt lõi của công nghiệp văn hóa hiện đại.

Ngoài ra, việc quản lý bản quyền tốt còn tạo niềm tin cho các nhà đầu tư, doanh nghiệp và nền tảng phân phối khi tham gia vào thị trường âm nhạc. Một thị trường âm nhạc phát triển bền vững không chỉ cần tác phẩm hay, mà còn cần sự công bằng và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của người sáng tạo.

(Còn nữa)