Bảo hiểm nông nghiệp - từ lưới an sinh đến công cụ quản trị rủi ro Chìa khóa mở cánh cửa tín dụng xanh

Ngân hàng "ngại" cho vay vì thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro

Biến đổi khí hậu đang khiến rủi ro trong nông nghiệp tăng với tốc độ chưa từng có. Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thiệt hại do thiên tai giai đoạn 2021 - 2023 trung bình khoảng 11.300 tỷ đồng/năm. Đến năm 2024, con số này tăng vọt lên hơn 91.600 tỷ đồng và năm 2025 tiếp tục lập mức kỷ lục hơn 104.000 tỷ đồng, vượt xa khả năng tự phục hồi của người dân và doanh nghiệp.

Trong bối cảnh ngân sách nhà nước chỉ đủ sức bù đắp khoảng 30% thiệt hại thực tế, bảo hiểm nông nghiệp (BHNN) không đơn thuần là "tấm lưới an sinh" của nông dân, doanh nghiệp mà còn là điều kiện tiên quyết để tiếp cận tín dụng xanh. Các tổ chức tài chính chỉ sẵn sàng giải ngân nguồn vốn lớn với lãi suất ưu đãi khi dự án có phương án quản trị rủi ro thông qua bảo hiểm. Có thể nói, BHNN chính là chìa khóa để hiện đại hóa nền nông nghiệp.

Bảo hiểm nông nghiệp - động lực để nền nông nghiệp tiến tới một tương lai xanh.

Dù vậy sau hơn 10 năm triển khai, thị trường BHNN vẫn rất nhỏ bé. Giai đoạn 2019 - 2021, có hơn 16.700 hộ tham gia, nhưng kể từ 2022 đến nay, số hộ tham gia giảm mạnh chỉ còn hơn 3.200 hộ. Đặt các con số này trong tương quan với quy mô sản xuất nông nghiệp cả nước (ước khoảng 8,6 triệu hộ sản xuất), có thể thấy mức độ bao phủ của BHNN còn rất hạn chế.

Ông Nguyễn Văn Long, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Công ty CP Nhật Long, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thủy sản, cho biết, khoảng 90% doanh nghiệp chưa tiếp cận được BHNN. Điều này khiến khả năng phục hồi sau rủi ro suy giảm, đồng thời làm các tổ chức tín dụng thận trọng hơn khi cấp vốn.

Giám đốc tài chính Công ty CP Tập đoàn PAN Nguyễn Anh Tuấn xác nhận, việc thiếu BHNN khiến ngân hàng phải tự gánh rủi ro, đặc biệt trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp chịu tác động lớn từ thời tiết, dịch bệnh và biến động thị trường. Điều này làm giảm đáng kể mức độ sẵn sàng giải ngân của các tổ chức tín dụng, bất chấp nhu cầu vốn thực tế của ngành là rất lớn.

Từ đó, đại diện Tập đoàn PAN nhấn mạnh: "BHNN cần được xem như một điều kiện hỗ trợ tín dụng, giúp hình thành cơ chế chia sẻ rủi ro. Khi đó, ngân hàng sẽ tự tin hơn trong việc cấp vốn cho các dự án nông nghiệp".

Đồng quan điểm, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi cho rằng, tín dụng phải đóng vai trò dẫn dắt quá trình chuyển đổi xanh của nông nghiệp. Nhưng để dòng vốn chảy mạnh vào khu vực rủi ro cao, bắt buộc phải có cơ chế bảo hiểm và bảo lãnh tín dụng phù hợp. “Bảo hiểm không chỉ là tấm lưới an toàn cho nông dân mà còn là điều kiện để ngân hàng tiếp tục mở rộng tín dụng”, ông nhấn mạnh.

Bảo hiểm phải trở thành “hạ tầng” của tín dụng xanh

Tại hội thảo “Hoàn thiện chính sách tín dụng cho nông nghiệp số, nông nghiệp xanh” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức mới đây, các ĐBQH, chuyên gia và doanh nghiệp đều cho rằng, vấn đề lớn nhất hiện nay không phải thiếu chủ trương mà thiếu hành lang pháp lý đủ mạnh để thị trường BHNN phát triển.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Trần Hồng Nguyên nhận định, yêu cầu chuyển đổi xanh đang đặt ra rất cấp bách, trong khi các tổ chức tín dụng buộc phải thận trọng vì nông nghiệp có độ rủi ro cao. “Phải có cơ chế đột phá để giải quyết xung đột này”, bà nói.

Theo bà Nguyên, cần rà soát toàn diện hệ thống pháp luật liên quan đến tín dụng và BHNN. Những nút thắt về đất đai, tài sản bảo đảm hay tiêu chí xác định “nông nghiệp xanh”, “nông nghiệp số” cần được xử lý đồng bộ. Đặc biệt, cần mở rộng phạm vi tài sản bảo đảm sang cả tài sản hình thành trong tương lai hoặc tài sản vô hình như công nghệ, dữ liệu.

Ở góc độ quản trị chuỗi, Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long Thạch Phước Bình cho rằng, phải chuyển mạnh sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu. Theo ông, cần bắt buộc áp dụng truy xuất nguồn gốc và nhật ký sản xuất điện tử để tổ chức tín dụng và doanh nghiệp bảo hiểm có cơ sở đánh giá rủi ro chính xác hơn. “Khi có dữ liệu đầy đủ, minh bạch, tổ chức tín dụng sẽ có cơ sở thẩm định rủi ro chính xác hơn, giảm dần sự phụ thuộc vào tài sản bảo đảm”, ông nói.

CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Đại học Nguyễn Trãi Nguyễn Quang Huy đề xuất, Nhà nước cần xem xét lập Quỹ BHNN quốc gia. Quỹ này cần vận hành theo cơ chế chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước, doanh nghiệp, HTX và nông dân.

Bên cạnh đó, theo ông Huy, doanh nghiệp bảo hiểm cũng cần thay đổi tư duy từ “bán hợp đồng” sang “đồng hành quản trị rủi ro”. Thông qua kiểm tra định kỳ, dữ liệu số và hệ thống cảnh báo sớm, doanh nghiệp bảo hiểm có thể giúp nông dân và doanh nghiệp chủ động ứng phó trước rủi ro thay vì chỉ chi trả sau thiệt hại.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến rủi ro nông nghiệp ngày càng khó lường, BHNN không còn là một chính sách hỗ trợ đơn lẻ. Đây đang trở thành điều kiện để dòng vốn xanh có thể đi sâu vào sản xuất, giúp hình thành một hệ sinh thái tài chính nông nghiệp có khả năng chống chịu cao hơn. Muốn nông nghiệp chuyển đổi theo hướng xanh, số hóa và bền vững, bảo hiểm cần được nhìn nhận như một “hạ tầng” của tín dụng, thay vì chỉ là công cụ hỗ trợ sau rủi ro.