Bảo tồn đa dạng sinh học cần gắn với sinh kế của người dân

Thực tiễn bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam cho thấy công tác này cần gắn với đời sống, sinh kế của người dân, nhất là trong bối cảnh gia tăng dân số và phát triển kinh tế tiếp tục tạo sức ép lên nhiều hệ sinh thái.

Ông Bùi Chính Nghĩa, Cục trưởng Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Ảnh: Kiều Thoan Thu

“Nơi các hoạt động bảo tồn phát huy hiệu quả cao nhất luôn là nơi mà kiến thức và truyền thống văn hóa bản địa được tôn trọng, sự tham gia và tạo sinh kế của cộng đồng người dân được quan tâm”, Ông Bùi Chính Nghĩa, Cục trưởng Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nêu rõ tại Lễ khởi động Dự án “Thúc đẩy bảo tồn loài hoang dã và du lịch dựa vào thiên nhiên có trách nhiệm vì sự phát triển bền vững ở Việt Nam” (WTP) diễn ra ngày 27-8 tại Hà Nội.

Theo ông, cần tạo điều kiện để người dân có những sinh kế phù hợp với mục tiêu bảo tồn, thay vì để hoạt động bảo vệ tài nguyên tách khỏi đời sống địa phương. Du lịch sinh thái và du lịch dựa vào thiên nhiên có thể mở thêm cơ hội kinh tế, đồng thời tạo nguồn lực để tái đầu tư cho công tác bảo tồn.

Thực tế từ công tác bảo tồn tại Việt Nam nhiều năm qua cho thấy bảo tồn cần gắn với sinh kế người dân. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Dự án “Thúc đẩy bảo tồn loài hoang dã và du lịch dựa vào thiên nhiên có trách nhiệm vì sự phát triển bền vững ở Việt Nam” (WTP) do Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF) tài trợ thông qua Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam, thực hiện trong giai đoạn 2026-2030 với tổng kinh phí 7,15 triệu USD.

Phó Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam Francesca Nardini. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Phó Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam Francesca Nardini cho rằng du lịch có thể trở thành cầu nối giữa bảo tồn và phát triển nếu được quy hoạch, quản lý phù hợp với giới hạn của hệ sinh thái, qua đó tạo việc làm và thu nhập cho cộng đồng.

“Chúng ta cần phải có được sự cân bằng, phát triển du lịch trong phạm vi hoặc giới hạn của hệ sinh thái”, bà nói, đồng thời nhấn mạnh hoạt động du lịch cũng có thể đóng góp trở lại cho công tác bảo tồn.

GS.TSKH Đặng Huy Huỳnh, nhà khoa học đầu ngành về sinh học và bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Với GS.TSKH Đặng Huy Huỳnh, sự tham gia của cộng đồng còn gắn với những giá trị văn hóa được hình thành trong quá trình con người sống cùng thiên nhiên. “Bảo tồn thiên nhiên không chỉ là bảo vệ cây cối, động vật, mà còn là gìn giữ những giá trị văn hóa của người Việt Nam, của dân tộc Việt Nam đã được hình thành qua quá trình bảo vệ và phát triển đa dạng sinh học, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững”.

Từ góc độ khoa học, ông đánh giá việc lựa chọn hai địa bàn có đặc trưng sinh thái khác nhau là Núi Chúa và Phong Nha - Kẻ Bàng có cơ sở để thử nghiệm cách tiếp cận này. Ông đồng thời đề nghị người dân tại hai địa phương được tìm hiểu rõ về ý nghĩa của hoạt động, để “họ thấy tự hào là địa phương mình có dự án đó mà ra sức đóng góp cho dự án”.

PGS.TS Lê Xuân Cảnh, nguyên Viện trưởng Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Trong khi đó, PGS.TS Lê Xuân Cảnh, nguyên Viện trưởng Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, cho rằng phát triển du lịch cần đặt trong mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học. “Đứng về mặt bảo tồn đa dạng sinh học, tôi thấy cần nhấn mạnh hơn nữa việc bảo tồn các loài hoang dã”, ông nói.

Theo ông, tại những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao, cần xác định rõ mục tiêu bảo tồn và trách nhiệm của đơn vị quản lý khi phát triển du lịch. Có như vậy, hoạt động du lịch mới tạo ra giá trị kinh tế mà không làm gia tăng sức ép lên hệ sinh thái.

Từ phía địa phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Trị Phan Xuân Hào nhấn mạnh yêu cầu đưa kết quả bảo tồn vào quá trình phát triển lâu dài của địa phương.

Ông cho biết Quảng Trị sẽ phối hợp chặt chẽ trong triển khai, đồng thời tạo điều kiện để người dân phát triển du lịch dựa vào thiên nhiên có trách nhiệm, qua đó giảm áp lực lên tài nguyên. Ông khẳng định tỉnh sẽ “chủ động lồng ghép kết quả, mô hình thành công của dự án vào quy hoạch, chính sách phát triển kinh tế - xã hội của địa phương”, nhằm bảo đảm tính bền vững và khả năng nhân rộng sau khi dự án kết thúc.

Bảo tồn tốt sẽ thu hút du lịch, tạo đà cho phát triển bền vững. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Những ý kiến trên đều cho thấy bảo tồn cần gắn với lợi ích và sinh kế của người dân địa phương. Khi được tham gia và hưởng lợi từ việc bảo vệ tài nguyên, cộng đồng sẽ có thêm động lực để gìn giữ những giá trị này lâu dài.

Đây cũng là hướng UNDP theo đuổi khi hỗ trợ Việt Nam về đa dạng sinh học, kết nối những mô hình được triển khai tại địa phương với chính sách, nguồn lực và ưu tiên ở cấp quốc gia, qua đó rút ra kinh nghiệm để những cách làm hiệu quả có thể được áp dụng rộng hơn.

Trong khuôn khổ đó, Dự án WTP sẽ thử nghiệm cách tiếp cận kết hợp bảo tồn, quản lý tài nguyên và sinh kế tại Vườn quốc gia Núi Chúa và Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.