Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, biểu tượng kiến trúc chùa Khmer

Du khách đến chùa Xiêm Cán không chỉ bị thu hút trước kiến trúc lộng lẫy, nhiều màu sắc của ngôi chùa, mà còn được thưởng thức điệu múa Apsara do Đội Văn hóa - Văn nghệ Khmer chùa Xiêm Cán biểu diễn. Ảnh: Mỹ Xuyên

Kiến trúc độc đáo

Những ngôi chùa Khmer có kiến trúc độc đáo, rực rỡ sắc màu, đa dạng loại hình nghệ thuật gắn liền với đời sống văn hóa, tâm linh và nhiều truyền thuyết của đồng bào Khmer...

Chùa Ang Korajaborey (chùa Âng) ở phường Nguyệt Hóa, tỉnh Vĩnh Long được xây dựng vào thế kỷ X, là một trong những ngôi chùa cổ tiêu biểu nhất của người Khmer ở Việt Nam. Chùa Âng có kiến trúc cổ kính, các công trình kiến trúc lớn nhỏ của chùa đều được khắc họa, tô điểm bằng nhiều tác phẩm nghệ thuật như các tượng thần, hình chằn, chim thần, sự tích về Đức Phật Thích Ca với những đường nét, hoa văn mang đậm bản sắc văn hóa tâm linh, tôn giáo của đồng bào Khmer Nam Bộ. Không chỉ là một ngôi chùa cổ xưa nhất của tỉnh Vĩnh Long với kiến trúc độc đáo, những bức tượng, bích họa, điêu khắc trang trí trong chùa chính là những công trình kiến trúc, mỹ thuật và nghệ thuật độc đáo, tiêu biểu. Chùa Âng với nhiều công trình kiến trúc tôn giáo cổ kính và độc đáo như chánh điện, sa la, tăng xá, tháp..., tất cả nằm trong khuôn viên rộng 3,5ha thuộc quần thể danh thắng Ao Bà Om.

Còn chùa Kh’leang ở phường Phú Lợi, thành phố Cần Thơ cuốn hút bởi sự rực rỡ của họa tiết sắc sảo và màu sắc sinh động. Chính điện được chia thành 3 bậc nền, cột gỗ quý sơn son thếp vàng, tượng Krud dang tay chống đỡ mái chùa. Bậc thang lên điện trang trí tượng Teahu và tượng chằn, còn mái chùa 3 lớp với rồng uốn lượn. Bên trong điện thờ tượng Phật cao 6,8m, đúc từ năm 1916, đặt trên tòa sen phát sáng bằng điện.

Nhắc đến văn hóa Khmer không thể không nhắc đến những ngôi chùa với mái cong vút, sắc vàng rực rỡ nổi bật giữa đất trời phương Nam. Chùa vì thế trở thành một “bảo tàng” phản chiếu đời sống tinh thần của cộng đồng dân tộc Khmer.

Nơi gắn kết cộng đồng của phum, sóc

Với đồng bào dân tộc Khmer, chùa là bộ mặt văn hóa của toàn phum, sóc, mỗi ngôi chùa là một di tích văn hóa, lịch sử và kiến trúc. Đồng thời, chùa còn là nơi dạy kiến thức phổ thông, dạy chữ Việt – Khmer, dạy nhạc ngũ âm lưu giữ loại hình văn hóa – nghệ thuật truyền thống của dân tộc; là nơi bàn về việc công ích xã hội, tiếp đón các vị khách quý...

Thượng tọa Trần Văn Tha, Phó Trưởng ban Trị sự Giáo hội Phật giáo thành phố Cần Thơ, Trụ trì chùa Tà Mơn (xã Liêu Tú, thành phố Cần Thơ) cho rằng, đối với người Khmer, chùa vô cùng quan trọng. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, mà còn là địa chỉ sinh hoạt văn hóa cộng đồng và cao hơn nữa là trung tâm văn hóa của dân tộc Khmer.

Từ lâu, chùa Khmer đã gắn liền với đời sống tâm linh của người dân trong phum, sóc. Đối với đồng bào Khmer, môi trường và không gian chùa là nơi góp phần gìn giữ và duy trì những phong tục, tập quán, đời sống tinh thần qua nhiều thế hệ. Những sinh hoạt văn hóa cộng đồng được bảo tồn thể hiện sức sống mãnh liệt qua từng điệu múa, lời ca.

Những năm gần đây, nhiều chùa Khmer ở các tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đã và đang tạo điều kiện cho Phật tử giới thiệu, quảng bá những giá trị văn hóa của đồng bào Khmer, phục vụ du khách đến tham quan, trải nghiệm, khám phá. Đây được xem là một nét mới, bước đầu tạo ra sản phẩm du lịch hấp dẫn.

Tại thành phố Cần Thơ, trong nhiều ngôi chùa Khmer đã có các dịch vụ, sản phẩm du lịch mới hấp dẫn phục vụ du khách đến tham quan, trải nghiệm. Bà Thạch Sa Ry, phụ trách điểm cho thuê trang phục truyền thống dân tộc Khmer ở chùa Bôtum Vong Sa Som Rong, phường Sóc Trăng cho biết: “Chúng tôi mở dịch vụ cho thuê trang phục dân tộc Khmer từ 4 năm nay nhằm phục vụ nhu cầu của du khách để chụp ảnh lưu niệm khi đến tham quan chùa. Qua đó, quảng bá rộng rãi hơn về trang phục truyền thống của dân tộc Khmer đến du khách gần xa”.

Khi du khách khoác lên mình bộ trang phục truyền thống của người Khmer, lại được bàn tay của bà Thạch Sa Ry trang điểm, họ như được hóa thân thành các vũ nữ Apsara xinh đẹp.

Du khách đến chùa Xiêm Cán, phường Hiệp Thành, tỉnh Cà Mau, không chỉ bị thu hút trước kiến trúc lộng lẫy, nhiều màu sắc của ngôi chùa, mà còn được thưởng thức những điệu múa Khmer uyển chuyển do các thiếu nữ Đội Văn hóa – Văn nghệ Khmer chùa Xiêm Cán biểu diễn. Nhiều du khách không khỏi ngỡ ngàng trước các điệu múa Apsara, Romvong, diễn tấu trống Chhay dăm, biểu diễn nhạc ngũ âm mang đậm màu sắc dân tộc Khmer.

Dưới sự quản lý và hướng dẫn tận tình của Đội trưởng Thạch Thị Tha Ry, một trong những diễn viên múa được đào tạo bài bản tại Đoàn Nghệ thuật Khmer Triều An, tỉnh Vĩnh Long, Đội Văn hóa - Văn nghệ Khmer chùa Xiêm Cán đã mang đến cho khách du lịch những tiết mục múa dân gian truyền thống giàu bản sắc.

Bà Thạch Thị Tha Ry nói: “Tôi đam mê và gắn bó với nghệ thuật dân tộc từ bé, nên muốn truyền ngọn lửa đam mê ấy cho các bạn trẻ để các em có cơ hội phát huy năng khiếu và kế thừa, gìn giữ văn hóa dân tộc mình. Từ khi có đội văn nghệ, người dân địa phương và du khách đến chùa ngày càng đông. Đó là tín hiệu đáng mừng, vì nghệ thuật Khmer vẫn còn sức sống mãnh liệt... Tôi thấy vui vì đã góp một phần nhỏ trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc mình”.

Hiện nay, du khách đến các tỉnh, thành ở Đồng bằng sông Cửu Long thường tìm đến các ngôi chùa Khmer để lắng nghe những âm thanh từ bộ nhạc ngũ âm, chiêm ngưỡng nét đẹp độc đáo từ kiến trúc chùa. Bảo tồn, phát huy giá trị biểu tượng kiến trúc chùa Khmer không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa quý báu, mà còn tạo cơ hội phát triển du lịch bền vững. Sự kết hợp giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch sẽ góp phần làm nổi bật vẻ đẹp và giá trị văn hóa của cộng đồng Khmer, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập và cơ hội việc làm cho lao động địa phương.