Báo Việt Nam Độc lập - Đuốc sáng soi đường báo chí cách mạng trong kỷ nguyên số

Một tờ báo ra đời để đánh thức cả dân tộc

Tại không gian trưng bày tại Hội trường Báo Nhân Dân, số 71 Hàng Trống, Hà Nội những trang Báo Việt Nam Độc lập đã ngả màu thời gian, chỉ hai trang giấy nhỏ, in thạch (in chữ khắc đá) thủ công cách đây 85 năm (1941) khiến nhiều đại biểu xúc động tự hỏi: Điều gì đã làm nên sức sống đặc biệt của một tờ báo ra đời giữa núi rừng Pác Bó, trong những năm tháng dân tộc ta chịu cảnh áp bức, bóc lột tàn bạo của thực dân Pháp và bè lũ tay sai?

Câu trả lời nằm ngay trong sứ mệnh của tờ báo mà lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã gửi gắm khi sáng lập. Mùa xuân năm 1941, sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc, trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng tại Pác Bó (Cao Bằng). Từ ngày 10 - 19/5/1941, Người chủ trì Hội nghị Trung ương Tám, hoàn chỉnh sự chuyển hướng chiến lược của cách mạng Việt Nam, đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu, thành lập Mặt trận Việt Minh và chuẩn bị lực lượng cho cuộc đấu tranh giành độc lập.

Nhưng muốn tập hợp được quần chúng, đưa đường lối cách mạng đến với đồng bào, nhất là ở vùng căn cứ địa Cao Bằng và mở rộng, phát triển ra các tỉnh: Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang và cả nước, cần có một công cụ tuyên truyền hiệu quả. Từ yêu cầu đó, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cùng với các đồng chí cán bộ cách mạng quyết định xuất bản Báo Việt Nam Độc lập - cơ quan tuyên truyền của Mặt trận Việt Minh, ra số đầu tiên tại lán Khuổi Nặm, Pác Bó ngày 1/8/1941. Người trực tiếp phụ trách tờ báo, từ viết bài, biên tập, trình bày, vẽ minh họa đến in ấn và phát hành.

Tên gọi của tờ báo Việt Nam Độc lập cũng chính là mục tiêu cao nhất mà cách mạng Việt Nam hướng tới lúc bấy giờ. Ngay trang nhất của Báo Việt Nam Độc lập có bài xã luận nêu rõ Tây cốt làm cho dân ta ngu hèn. Báo Việt Nam Độc lập cốt làm cho dân ta hết ngu hèn, biết các việc, biết đoàn kết đánh Tây, đánh Nhật, làm cho Việt Nam độc lập, bình đẳng, tự do. Trang nhất số 103 đăng bức tranh cổ động do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc vẽ một người cầm loa, dáng kêu gọi, hình người và loa hợp thành tên báo, đăng 4 câu thơ: “Việt Nam độc lập thổi kèn loa/Kêu gọi dân ta trẻ lẫn già/Đoàn kết vững bền như khối sắt/Để cùng nhau cứu nước Nam ta!”. Bốn câu thơ ngắn gọn ấy được xem như tuyên ngôn chính trị, cũng là lời hiệu triệu của Báo Việt Nam Độc lập.

Đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhận định: Sự ra đời của Báo Việt Nam Độc lập là một dấu son đặc biệt trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam bởi đây là tờ báo đầu tiên do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập ngay trên đất nước Việt Nam giữa lòng căn cứ địa cách mạng Pác Bó, Cao Bằng. Đặc biệt hơn là phong cách làm báo mà lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc lựa chọn và luôn đặt ra những câu hỏi căn cốt cho người cầm bút: Viết cho ai? Viết để làm gì? Viết cái gì? Viết như thế nào?. Bởi theo Người, báo chí cách mạng trước hết phải phục vụ nhân dân. Người dân đọc báo phải hiểu được chủ trương của Đảng, hiểu được việc cần làm và có thêm niềm tin vào con đường cách mạng.

Chính vì vậy, Báo Việt Nam Độc lập được trình bày rất giản dị. Mỗi số báo chỉ gồm 2 trang giấy bản khổ nhỏ, chữ in to, bài viết ngắn gọn, dễ hiểu. Nội dung không chỉ có xã luận, tin tức trong nước và thế giới mà còn có thơ ca, hò vè, tranh minh họa, tranh cổ động. Tất cả đều hướng tới đối tượng bạn đọc là quần chúng lao động, đồng bào các dân tộc thiểu số, những người phần lớn còn ít chữ nhưng giàu lòng yêu nước. Những trang báo ấy đã đi vào từng bản làng, từng mái nhà, từng hội cứu quốc. Người biết chữ đọc cho người chưa biết chữ nghe. Người hiểu lại kể cho người khác hiểu. Từ những tờ báo in thạch đơn sơ, chủ trương của Việt Minh lan tỏa khắp núi rừng Việt Bắc, biến thành hành động cách mạng của hàng vạn quần chúng.

Khi những hình ảnh về lán Khuổi Nặm hiện lên trên màn hình thước phim tư liệu về Báo Việt Nam Độc lập, nhiều đại biểu lặng người xúc động. Bởi từ nơi đầu nguồn cách mạng Pác Bó, một tờ báo nhỏ ra đời trong muôn vàn gian khó để làm nên một sứ mệnh lớn lao: thức tỉnh tinh thần yêu nước, khơi dậy khát vọng độc lập và góp phần quan trọng chuẩn bị cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Bà Nông Thị Tố Hoàn, nguyên phóng viên Báo Việt Nam Độc lập, nguyên Phó Trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy Thái Nguyên trò chuyện với những nhà báo trẻ về học tập phong cách báo chí của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên số.

Từ tiếng gọi Tổng khởi nghĩa đến ngọn lửa của 2 cuộc kháng chiến

Từ cuối năm 1941 đến tháng 8/1945, từ một cơ quan tuyên truyền của Việt Minh Cao Bằng, tờ báo nhanh chóng trở thành tiếng nói chung của phong trào cách mạng vùng Việt Bắc. Mỗi số báo chỉ vài trăm bản nhưng được cán bộ cách mạng đem Báo Việt Nam Độc lập len lỏi đến từng bản làng, từng hội cứu quốc, tuyên truyền chủ trương đoàn kết dân tộc, vận động nhân dân tham gia các tổ chức Việt Minh, chuẩn bị lực lượng cho cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền.

Đồng chí Dương Trung Ý, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản cho rằng: Trong điều kiện chưa có hệ thống thông tin đại chúng như ngày nay, Báo Việt Nam Độc lập thực sự là cầu nối giữa Trung ương Đảng, Việt Minh với quần chúng nhân dân. Tờ báo đã góp phần chuyển hóa đường lối cách mạng thành hành động cách mạng của hàng vạn người dân ở căn cứ địa Việt Bắc.

Đặc biệt, cuối năm 1944, khi Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân giành thắng lợi trong 2 trận Phai Khắt và Nà Ngần, Báo Việt Nam Độc lập liên tục đăng tải tin chiến thắng, in truyền đơn, khẩu hiệu và các bài viết cổ vũ khí thế đấu tranh, góp phần nhân lên niềm tin về một ngày độc lập đang đến rất gần.

Tháng 3/1945, khi phát xít Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương, Báo Việt Nam Độc lập nhanh chóng phân tích tình hình mới, chỉ rõ thời cơ của cách mạng Việt Nam. Những bài viết đăng tải trong thời điểm lịch sử ấy đã góp phần định hướng nhận thức, thống nhất hành động và củng cố niềm tin của quần chúng vào thắng lợi tất yếu của cách mạng.

Từ tháng 8/1941 - 8/1945, những trang báo phát hành bí mật ở Pác Bó, Lam Sơn, Minh Tâm (Cao Bằng) đã lan tỏa tiếng gọi cứu nước ngày càng lan rộng, thu hút các tầng lớp nhân dân cùng đoàn kết, kiên cường đấu tranh cách mạng, đứng lên Tổng khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi trên cả nước, mở ra kỷ nguyên độc lập cho dân tộc Việt Nam.

Sau Cách mạng Tháng Tám, đất nước tiếp tục bước vào 2 cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ (1946 - 1954 - 1975). Từ cơ quan tuyên truyền của Việt Minh, Báo Việt Nam Độc lập tiếp tục đồng hành cùng cách mạng trong vai trò cơ quan báo chí của vùng Việt Bắc, rồi của Khu tự trị Việt Bắc.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, tờ báo trở thành tiếng nói động viên quân và dân cả nước giữ vững niềm tin vào cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ. Bà Nông Thị Tố Hoàn, nguyên phóng viên Báo Việt Nam Độc lập thời Khu tự trị Việt Bắc, nguyên Phó trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy Thái Nguyên xúc động kể lại: Thời đó, phóng viên chúng tôi đi tác nghiệp chỉ có cuốn sổ tay, chiếc bút máy. Có những chuyến đi bộ hàng chục cây số vào vùng sâu, tối ngủ nhờ nhà dân, sáng lại tiếp tục lên đường. Viết xong bài phải tìm cách chuyển về tòa soạn bằng xe đạp, xe khách hoặc nhờ cán bộ đi công tác mang giúp. Theo bà, phải vượt lên khó khăn để phản ánh trung thực hơi thở cuộc sống, chuyển tải được chủ trương của Đảng đến với đồng bào các dân tộc một cách dễ hiểu nhất.

Sau hòa bình lập lại ở miền Bắc năm 1954, Báo Việt Nam Độc lập tiếp tục thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền đường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội, phát động các phong trào thi đua lao động sản xuất, củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc Việt Bắc.

Đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, tờ báo đã trở thành cầu nối thông tin giữa hậu phương miền Bắc với tiền tuyến lớn miền Nam. Những bài viết về phong trào “Tất cả vì miền Nam ruột thịt”, về các điển hình lao động, chiến đấu, về khí thế thi đua trên quê hương Việt Bắc đã góp phần khơi dậy tinh thần yêu nước và ý chí thống nhất đất nước, tháng 4/1975.

khát vọng báo chí số hôm nay

Hơn 8 thập kỷ đã trôi qua, đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và truyền thông đa nền tảng. Báo chí hôm nay đang đứng trước những thách thức chưa từng có: sự cạnh tranh quyết liệt của mạng xã hội, tin giả, thông tin xấu độc và áp lực về tốc độ lan truyền thông tin trong môi trường số.

Trong bối cảnh ấy, những giá trị mà Báo Việt Nam Độc lập để lại vẫn vẹn nguyên ý nghĩa thời sự. Đó là bài học về giữ vững tôn chỉ, mục đích; về trách nhiệm định hướng dư luận xã hội; về việc lấy nhân dân làm trung tâm của hoạt động báo chí; về tinh thần dấn thân, phụng sự Tổ quốc và phục vụ nhân dân. Công nghệ có thể thay đổi phương thức tác nghiệp nhưng không thể thay thế bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo cách mạng.

Đồng chí Lê Hải Hòa, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh nhấn mạnh: Cao Bằng tự hào là nơi Báo Việt Nam Độc lập ra đời, cũng là vùng đất ghi dấu nhiều quyết sách lịch sử của cách mạng Việt Nam. Những giá trị mà tờ báo để lại không chỉ thuộc về lịch sử báo chí cách mạng mà còn là nguồn lực tinh thần quan trọng cho sự phát triển của địa phương hôm nay. Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập sâu rộng, việc phát huy di sản Báo Việt Nam Độc Lập không chỉ là gìn giữ truyền thống mà còn là động lực để đổi mới sáng tạo, xây dựng nền báo chí hiện đại, chuyên nghiệp, nhân văn, góp phần quảng bá hình ảnh Cao Bằng, củng cố niềm tin của nhân dân và khơi dậy khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới.

Từ góc độ người trực tiếp kế thừa truyền thống ấy, Giám đốc Báo và Phát thanh, truyền hình Cao Bằng Sầm Việt An cho rằng: Báo Việt Nam Độc lập là di sản báo chí cách mạng vô giá, kết tinh phong cách báo chí Hồ Chí Minh với những giá trị cốt lõi: ngắn gọn, gần dân, dễ hiểu, thiết thực và hướng tới hành động. Những giá trị ấy tiếp tục là nền tảng để Báo và Phát thanh, truyền hình Cao Bằng đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển mô hình tòa soạn hội tụ, đa phương tiện, đa nền tảng; lấy công chúng làm trung tâm, công nghệ làm động lực và nội dung chất lượng cao làm cốt lõi. Qua đó, tiếp tục thực hiện tốt vai trò cầu nối giữa ý Đảng với lòng dân, lan tỏa khát vọng phát triển quê hương, đất nước trong thời đại số.