KỶ NIỆM 101 NĂM NGÀY BÁO CHÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM (21-6-1925 - 21-6-2026) Ngòi bút và chân lý

Biên tập viên Báo và Phát thanh, Truyền hình tỉnh Thái Nguyên tìm hiểu thông tin lịch sử về lớp học viết báo đầu tiên tại Di tích Lịch sử quốc gia Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng (tỉnh Thái Nguyên). Ảnh: Đ.N

Năm 1985, nhân kỷ niệm 60 năm Ngày Báo Thanh Niên xuất bản số đầu tiên, Ban Bí thư Trung ương Đảng quyết định lấy ngày 21-6 hàng năm là Ngày Báo chí Việt Nam (sau này gọi là Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam).

Sức mạnh của ngòi bút

Khoảng năm 1285, trước cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đã viết Dụ chư tỳ tướng Hịch Văn (Hịch tướng sĩ), trong đó có đoạn: “Phải huấn luyện quân sĩ, tập dượt cung tên, khiến cho ai nấy đều giỏi như Bàng Mông, mọi người đều tài như Hậu Nghệ, có thể bêu đầu Hốt Tất Liệt ở cửa khuyết, làm rữa thịt Vân Nam Vương ở Cảo Nhai”. Đây là lời hiệu triệu mạnh mẽ, thúc giục ba quân tướng sĩ xông pha trận tiền, đánh tan giặc thù, giữ yên bờ cõi.

Lại nhớ Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh (vào ngày 19-12-1946) trong những ngày đất nước như “ngàn cân treo sợi tóc”: “Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ. Hỡi đồng bào! Chúng ta phải đứng lên”. Và vì thế, chúng ta dù phải hy sinh đến giọt máu cuối cùng cũng đã đưa Việt Nam độc lập và thống nhất.

Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn với chủ trương “vây thành diệt viện” và chiêu hàng quân địch, Lê Lợi đã thành công khi Vương Thông - Tổng binh quân Minh phải viết thư nghị hòa. Nguyễn Trãi biên thư cho Lê Lợi trả lời có ý như sau: “Giá được người nhận lời (ý nói Vương Thông rút quân dâng thành), không những sinh linh nước tôi được khỏi lầm than, mà binh sĩ Trung Hoa cũng khỏi nỗi khổ gươm giáo vậy”. Qua đó, Vương Thông đầu hàng. Vì lẽ này, Bùi Huy Bích (1744-1818) Tham Tụng thời vua Lê - chúa Trịnh đã nhận định: Bút lực “có sức mạnh như 10 vạn quân”. Không đánh mà giặc tan. Bởi lẽ trong câu từ ấy thấm đẫm tinh thần nhân văn: “Đem đại nghĩa để thắng hung tàn/ Lấy chí nhân để thay cường bạo” (Bình Ngô đại cáo).

Nhà văn người Anh, Edward Bulwer-Lytton viết trong vở kịch Richelieu; or the Conspiracy công diễn vào ngày 7-3-1839 có câu: “Ngòi bút mạnh hơn thanh gươm” (The pen is mightier than the sword). Thanh gươm có thể thống trị tạm thời bằng sự sợ hãi và vũ lực, nhưng ngòi bút đại diện cho công lý, sự thật và tiếng nói của nhân dân, có khả năng lật đổ cường quyền, bạo tàn.

Điều này cũng trùng hợp với nhà thơ Sóng Hồng (Trường Chinh) qua bài thơ Là Thi sĩ: “Dùng bút làm đòn chuyển xoay chế độ/ Mỗi vần thơ: bom đạn phá cường quyền”. Sự công phá của ngòi bút chính nghĩa đã được chứng minh thông qua các cuộc nổi dậy phá tan xiềng xích nô lệ, áp bức, giải phóng dân tộc, đem lại hạnh phúc cho nhân dân, độc lập cho đất nước

Ngòi bút viết ra những lời kêu gọi động viên toàn quân, toàn dân lên đường chống giặc, bảo vệ non sông, viết nên những lời chiêu hàng để tránh sinh linh lầm than, nhưng đồng thời cũng viết nên những lời mạnh mẽ nhất: phá tan cường quyền thay đổi chế độ bạo tàn.

Thiên chức người làm báo

Cụ đồ Nguyễn Đình Chiểu để lại cho hậu thế 2 câu thơ nói rõ về thiên chức của người làm báo: “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm/ Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà” (Than đạo). Đó là lời nhắn nhủ: “Đạo” (nhân nghĩa, trung với nước, hiếu với dân) dẫu có “chở” (có truyền tải, có gánh vác, góp phần) bao nhiêu cũng không đủ đầy. Còn “bút” trực diện “đâm mấy thằng gian” (cái xấu, cái ác, cường quyền, bạo tàn) một cách dứt khoát, mạnh mẽ thì ngày càng thêm sắc.

Ê-kíp của Báo và Phát thanh, Truyền hình Đồng Nai thực hiện chương trình truyền hình trực tiếp Bình Phước - Đồng Nai: Hai ký ức - Một tương lai vào ngày 1-7-2025. Ảnh: M.V

Xung phong nơi Tổ quốc đang cần, sự nghiệp cách mạng đang đòi hỏi. Sự nghiệp của người cầm bút, Bác Hồ đã chỉ rõ: “Ngòi bút của các bạn cũng là những vũ khí sắc bén trong sự nghiệp phò chính, trừ tà”. Người cầm bút luôn nuôi trong lòng mình “văn dĩ tải đạo” và sẵn sàng “đâm mấy thằng gian”, “trừ tà”, “phò chính”.

Khoảng những năm 1864-1865, tại lối vào đền Ngọc Sơn, tọa lạc bên hồ Gươm, là tháp Bút. Đỉnh tháp là hình ngòi bút lông dựng ngược, thân tháp có khắc chữ “Tả thanh thiên”. Viết lên trời xanh bằng tư tưởng và tấm lòng của người cầm bút đối với quê hương, đất nước, về văn hóa lưu truyền và sống mãi của dân tộc. Viết lên trời xanh, không thẹn với lòng.

Điều đó không thể nói khác. Nhà văn người Pháp Victor Hugo (26-2-1802 - 22-5-1885) trong tác phẩm Những người khốn khổ (Les misérables, xuất bản năm 1862) có câu: “Hãy nhìn vào dân chúng, bạn sẽ tìm thấy chân lý”. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Chân lý là cái gì có lợi cho Tổ quốc, cho nhân dân. Cái gì trái với lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân tức là không phải chân lý”. Vì thế “Ra sức phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân - tức là phục tùng chân lý”.