Bất chấp câu view, cái giá phải trả (Kỳ 1): Từ câu view đến vòng lao lý

Từ những "giang hồ mạng" từng gây ồn ào đến các TikToker, livestreamer liên tục tạo nội dung gây sốc, cuộc đua giành lượt xem trên mạng xã hội đang cho thấy một nghịch lý: càng gây tranh cãi, càng dễ được chú ý. Tuy nhiên, khi "câu view" vượt qua giới hạn của chuẩn mực ứng xử và pháp luật, những con số tương tác có thể phải đổi bằng danh dự, sự nghiệp, thậm chí trách nhiệm hình sự.

Vụ TikToker "QuyHoi" mới đây là một trường hợp đáng chú ý. Ngày 22/8, Công an TPHCM giữ người trong trường hợp khẩn cấp và tạm giữ Lê Thị Hiểu, chủ tài khoản TikTok "QuyHoi", để điều tra về hành vi "Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân" theo Điều 331 Bộ luật Hình sự.

Công an TPHCM quyết định tạm giữ Lê Thị Hiểu. Ảnh: Công an TPHCM

Theo thông tin từ cơ quan điều tra, tài khoản này đăng tải nhiều video có nội dung bị xác định là sai sự thật, xuyên tạc chính sách, hoạt động điều tra, truy tố, xét xử; đồng thời công kích, xúc phạm một số cá nhân. Người quản lý tài khoản khai tự quay, biên tập và đăng video nhằm thu hút lượt thích, bình luận, tăng tương tác.

Khi "câu view" không còn là chuyện trên mạng 

Trao đổi với phóng viên, luật sư Nguyễn Văn Nam, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho rằng, cần phân biệt rõ quyền tự do biểu đạt với việc lợi dụng mạng xã hội để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật.

Theo luật sư Nguyễn Văn Nam, mạng xã hội mở ra không gian để mỗi cá nhân bày tỏ quan điểm, sáng tạo nội dung, chia sẻ thông tin và xây dựng cộng đồng. Tuy nhiên, quyền này luôn đi kèm trách nhiệm. Khi nội dung đăng tải có dấu hiệu bịa đặt, xuyên tạc, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân hoặc xâm phạm những lợi ích được pháp luật bảo vệ, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm tương ứng.

"Câu view" có thể là mục đích của người đăng tải nội dung nhưng không phải là căn cứ để loại trừ trách nhiệm pháp lý. Nói cách khác, việc một người cho rằng mình chỉ muốn tăng lượt xem, tăng người theo dõi hay tạo nội dung giải trí không đồng nghĩa với việc được phép vượt qua các giới hạn mà pháp luật đặt ra.

Điều đáng lưu ý, theo luật sư Nguyễn Văn Nam, là người sử dụng mạng xã hội cần nhận thức rõ: không gian mạng không phải vùng "ngoài pháp luật". Một hành vi được thực hiện trước camera, phát trực tiếp hay đăng tải trên TikTok, Facebook vẫn phải tuân thủ các quy định pháp luật như khi được thực hiện ở môi trường khác.

"Livestream chỉ là phương thức truyền tải nội dung, không làm thay đổi bản chất của hành vi. Nếu hành vi được thực hiện trong quá trình livestream có dấu hiệu gây rối trật tự công cộng, xúc phạm, đe dọa hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác thì người thực hiện vẫn có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định", luật sư Nguyễn Văn Nam phân tích.

Điều này càng rõ khi nhìn vào một số vụ việc gần đây. Tại Bắc Ninh, Khánh "Sky", Vua Quạt và Hồ Văn Khoa từng có những màn livestream tranh cãi, công kích nhau. Ngày 7/8, Công an tỉnh Bắc Ninh khởi tố các bị can trong vụ án; Khánh "Sky" bị điều tra về tội "Gây rối trật tự công cộng" và "Lợi dụng các quyền tự do dân chủ...", Hồ Văn Khoa về tội "Gây rối trật tự công cộng", còn Trần Đình Tiệp (Vua Quạt) về tội "Lợi dụng các quyền tự do dân chủ...".

Khánh "Sky", Vua Quạt và Hồ Văn Khoa bị bắt. Ảnh: VTV24h

Theo thông tin cơ quan điều tra được công bố, các màn livestream phản cảm, xúc phạm nhau nhằm tăng lượt xem, tương tác. Đáng chú ý, Khánh "Sky" khai càng chửi bới càng có nhiều người quan tâm, nhiều lượt xem nên tiếp tục chửi.

"Đây là lằn ranh mà người làm nội dung cần đặc biệt lưu ý. Khi nội dung trên mạng dẫn đến hành vi xâm phạm trật tự công cộng hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, không thể viện lý do đó chỉ là một màn livestream để phủ nhận trách nhiệm", luật sư Nguyễn Văn Nam nói.

Từ nhu cầu được chú ý đến "nghiện tương tác" 

Theo Tiến sĩ Tâm lý học Nguyễn Thanh Nga, phía sau trào lưu "câu view" trước hết là một nhu cầu rất phổ biến của con người: được chú ý, được thừa nhận và khẳng định giá trị của mình trong cộng đồng.

Mạng xã hội đặc biệt ở chỗ phản hồi đến gần như ngay lập tức. Một video có hàng chục nghìn lượt xem, một phát ngôn gây tranh cãi nhận hàng nghìn bình luận hay một livestream có lượng người theo dõi tăng mạnh đều có thể tạo cho người thực hiện cảm giác mình đang thành công, đang có ảnh hưởng.

Vấn đề bắt đầu xuất hiện khi lượt xem, lượt thích và số người theo dõi dần trở thành thước đo chủ yếu của giá trị bản thân.

"Khi ấy, câu hỏi của người làm nội dung có thể không còn là nội dung này có đúng, có ích hay gây tổn thương cho người khác hay không, mà chuyển thành điều gì sẽ khiến nhiều người xem hơn, sự tồn tại của mình có trọng lượng hơn khi được đám đông chú ý. Khi mục tiêu tương tác lấn át các chuẩn mực khác, nguy cơ hành vi tiếp tục leo thang là rất lớn", Tiến sĩ Nguyễn Thanh Nga phân tích.

Tiến sĩ Tâm lý học Nguyễn Thanh Nga. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Một nội dung bình thường có thể nhanh chóng mất sức hút. Người sáng tạo vì thế phải tìm cách mới để gây chú ý. Từ phát ngôn mạnh chuyển sang cực đoan; từ tranh luận chuyển sang công kích; từ tạo tranh cãi chuyển sang thách thức; thậm chí từ nội dung trên mạng chuyển thành hành động ngoài đời.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thanh Nga, đây là một dạng vòng phản hồi: hành vi tạo ra sự chú ý, sự chú ý trở thành phần thưởng, phần thưởng củng cố hành vi và khiến cá nhân có xu hướng lặp lại. Khi mức độ gây sốc cũ không còn tạo ra lượng tương tác mong muốn, họ có thể tiếp tục nâng mức độ để tìm kiếm một "đỉnh" chú ý mới.

Trường hợp Khánh "Sky" cho thấy rõ hơn quá trình này khi những tranh cãi, công kích trên mạng xã hội dần phát triển thành những hành động ngoài đời thực.

Nhưng đáng lo hơn cả là phản ứng của cộng đồng. Một video gây sốc thường tạo ra hai nhóm phản ứng: người ủng hộ và người phản đối. Người ủng hộ tiếp tục bình luận, người phản đối chia sẻ để phê phán; những tài khoản khác cắt ghép, bình luận, chế giễu. Dù thái độ khác nhau, tất cả đều có thể vô tình tạo thêm tương tác cho nội dung ban đầu.

Cũng theo Tiến sĩ Nguyễn Thanh Nga, khi người sáng tạo nhận thấy càng gây tranh cãi càng được chú ý, họ có thể hình thành nhận thức rằng tranh cãi chính là công cụ hiệu quả để duy trì vị trí của mình trên mạng.

"Điều nguy hiểm là phần thưởng về lượt xem, người theo dõi hoặc thu nhập có thể đến rất nhanh, trong khi những hậu quả tiêu cực thường xuất hiện chậm hơn. Khoảng cách đó khiến một số người đánh giá thấp rủi ro và tiếp tục hành vi", Tiến sĩ Nguyễn Thanh Nga nhận định.

Khi đã hình thành vòng lặp này, việc dừng lại không đơn giản. Người sáng tạo không chỉ theo đuổi lượt xem mà còn phải duy trì hình ảnh đã tạo dựng trước cộng đồng người theo dõi. Nếu đột ngột chuyển sang nội dung bình thường, lượng tương tác có thể giảm. Từ đó xuất hiện áp lực phải tiếp tục gây sốc để giữ khán giả.

Đây cũng là lý do cần nhìn hiện tượng "giang hồ mạng" không đơn thuần dưới góc độ một vài cá nhân có hành vi lệch chuẩn.

Những trường hợp như Huấn "Hoa Hồng", Phú Lê hay các nhân vật "giang hồ mạng" từng gây chú ý trước đây chỉ là những cái tên tiêu biểu trong một dòng chảy rộng hơn. Hình thức có thể thay đổi, nền tảng có thể thay đổi, nhưng cơ chế thu hút sự chú ý bằng phát ngôn gây sốc, hành vi cực đoan hoặc hình ảnh phản cảm vẫn có thể tiếp tục xuất hiện dưới những dạng thức mới.

Với người trẻ, nguy cơ càng đáng quan tâm. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thanh Nga, đây là giai đoạn con người hình thành hệ giá trị, bản sắc và quan niệm về thành công. Nếu thường xuyên chứng kiến những hình ảnh "càng chửi càng nhiều view", "càng gây sốc càng nổi tiếng", một bộ phận người trẻ có thể hình thành nhận thức lệch lạc rằng sự ồn ào là một dạng thành công và bất chấp chuẩn mực là cách để được công nhận.

Nguy cơ không chỉ nằm ở việc bắt chước một câu nói hay một hành động cụ thể. Đáng lo hơn là sự thay đổi trong cách đánh giá cái gì đáng được ngưỡng mộ. Nếu một người làm việc nghiêm túc, sáng tạo nội dung có ích phải mất nhiều năm mới tạo dựng được uy tín, trong khi một hành vi phản cảm có thể mang lại hàng triệu lượt xem chỉ sau vài giờ, người trẻ rất dễ bị hấp dẫn bởi "con đường tắt" của sự nổi tiếng.

"Cần giúp người trẻ hiểu rằng lượt xem là một chỉ số của sự chú ý, không phải thước đo của giá trị con người. Nếu không phân biệt được hai điều này, họ rất dễ đánh đổi những giá trị lâu dài để lấy phần thưởng tức thời", Tiến sĩ Nguyễn Thanh Nga nhấn mạnh.