Biến đổi khí hậu và nạn châu chấu hoành hành suốt hai thiên niên kỷ

Tác giả: Peter Frankopan/NXB Tri Thức-Omega Plus Books

Trái đất chuyển mình

Một cuốn sách đồ sộ bao trùm lịch sử trái đất, lịch sử nhân loại và lịch sử môi trường, khí hậu trong 4,5 tỷ năm, giúp độc giả hiểu hơn về quan hệ giữa con người và tự nhiên; được viết bởi GS lịch sử toàn cầu tại Đại học Oxford, Peter Frankopan.

Biến đổi khí hậu và nạn châu chấu hoành hành suốt hai thiên niên kỷ

Châu chấu tập trung thành đàn với số lượng lên tới hàng triệu, hàng chục triệu, thậm chí lên tới 2 tỷ con, tàn phá mùa màng, cây ăn lá và vỏ cây.

Ngàn hộp trân châu có ích gì cho kẻ đang chết đói trong lạnh giá?

Thiên hoàng Senka (k.530)

Những thay đổi về điều kiện khí hậu ảnh hưởng đến con người đương nhiên thu hút mối quan tâm đặc biệt từ các nhà bình luận. Vậy nhưng, tác động của biến đổi khí hậu đối với hệ động thực vật còn có thể vừa lớn vừa nghiêm trọng trong cả ngắn hạn và dài hạn. Các đợt di cư của loài châu chấu có liên hệ mật thiết với các kiểu thời tiết.

Những nghiên cứu về sự bùng phát của nạn châu chấu di cư phương Đông (Locusta migratoria manilensis) trong gần hai thiên niên kỷ ở Trung Quốc đã tiết lộ rằng số lượng châu chấu sẽ đạt đỉnh trong các thời kỳ lạnh và khô, trong khi một nghiên cứu cho thấy mối liên hệ giữa tổng đàn châu chấu với tần suất lũ lụt và hạn hán trên mức trung bình - ít nhất là ở hạ lưu sông Trường Giang.

Nghiên cứu về hoạt động của các đàn côn trùng trong thế kỷ 20 ở khu vực Hoàng Hà và Hoài Hà cũng cho thấy mối tương quan chặt chẽ giữa chúng với các đợt El Nino và chúng thường bùng phát trong vòng một hoặc hai năm sau El Nino xảy ra.

Những sự thay đổi nội tiết tố xảy ra ở châu chấu để đáp ứng sự gia tăng mật độ quần thể của chúng đã dẫn đến những thay đổi về hình thái, chẳng hạn như màu sắc, cơ thể và kích thước cánh. Khi những điều này xảy ra, châu chấu tập trung thành đàn với số lượng lên tới hàng triệu, hàng chục triệu, thậm chí lên tới 2 tỷ con, tàn phá mùa màng, cây ăn lá và vỏ cây - chúng có thể tăng gấp đôi trọng lượng chỉ trong một ngày.

Châu chấu đã từng là nỗi ám ảnh của người Trung Quốc. Ảnh: Global Voices.

Không có gì đáng ngạc nhiên khi châu chấu và tác hại mà chúng gây ra được mô tả rõ nét trong các văn bản cổ đại, từ kinh Upanisads đến những ghi chép của các nền văn minh Lưỡng Hà, Ai Cập và Trung Hoa cổ đại - và ở cả những nơi khác. Các văn bản Kinh Thánh viết rất nhiều về các mối đe dọa do các đàn côn trùng gây ra, và thường liên kết thiệt hại mà chúng gây ra cho các nguồn cung cấp thực phẩm với sự trừng phạt của thần thánh - có lẽ không có gì đáng ngạc nhiên vì các loài côn trùng có vẻ như thường xuất hiện từ trên trời.

Người La Mã lo lắng về nạn châu chấu càn quét theo định kỳ từ châu Phi đến Ý; sự xuất hiện của chúng buộc người dân phải "tìm kiếm giải pháp trong sách Sibylline", một cuốn sách tập hợp những lời tiên tri được lưu giữ ở kinh thành Rome, với mục đích xem cách tốt nhất để sống sót qua nạn đói hay xem bằng những rắc rối mà chúng có thể gây ra là gì.

Những thay đổi về kiểu hình khí hậu có thể gây ra sự bùng phát thường xuyên hơn các loài vật trung gian truyền bệnh vốn thường xảy ra sau thời kỳ có lượng mưa cao bất thường. Thật vậy, ba trong số những đại dịch nguy hiểm nhất trong hai thiên niên kỷ qua - đại dịch Justinian vào thế kỷ thứ Sáu, Cái Chết Đen vào những năm 1340 và bệnh dịch hạch vào thế kỷ 17 - đều chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến đổi khí hậu.

Trong mọi trường hợp, mùa xuân ấm hơn và mùa hè ẩm ướt hơn đã tạo ra những đột biến rõ rệt về mức độ sinh sản của các loại vi khuẩn gây ra bệnh dịch hạch, mặc dù điều này không đủ để dẫn đến tình trạng tử vong hàng loạt ở người: để điều này xảy ra, các con đường lây lan dịch bệnh từ các ổ bệnh dịch hạch cần phải tồn tại - bên cạnh những vật chủ sống đủ gần để lây nhiễm chéo.

Điều này cũng đúng với một loạt các bệnh khác, trong đó có sốt rét - mặc dù, cũng như các tác nhân gây bệnh khác, nó cần được hiểu thông qua phân tích vi mô ở cấp địa phương, do các biến số quan trọng về địa lý, thủy văn, khí hậu và hoạt động của con người, cũng như sự cạnh tranh nơi sinh sản giữa các loài muỗi, trong đó có nhiều loài không có khả năng truyền bệnh sốt rét cho người.

Nhận thức về nguy cơ bệnh tật và các mối đe doạ đối với sức khoẻ đã ám ảnh con người trong quá khứ, trong đó các báo cáo và câu hỏi về sức khoẻ là một tiêu chuẩn của công thức viết thư trong các nền văn hoá - dù người viết thư thường thể hiện mình là người khổ sở và ốm đau vì bệnh tật hơn là thừa nhận mình đang vui vẻ sảng khoái.

Tuy nhiên, như trong một bức thư được viết ở một nơi thuộc Trung Quốc ngày nay vào khoảng năm 400 thì bên cạnh một thông tin lạc quan khác thường rằng, "Nhờ ơn trời mà mẹ có sức khoẻ tốt, mọi người khác ở đây đều khoẻ mạnh", vẫn không thể thiếu thái độ đề phòng: "gia đình không hết bất an về một đợt bùng phát bệnh sốt rét khác".