Bình Minh - lan tỏa mạch nguồn từ thuở bình minh

LTS: Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã nêu bật quan điểm đẩy mạnh xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; mang đặc trưng dân tộc, dân chủ, khoa học, hiện đại... Thực hiện Nghị quyết, Hà Nội - nơi sở hữu nguồn lực di sản lớn, phong phú và tiêu biểu, với 6.489 di tích, Thủ đô định hướng phát triển văn hóa theo phương châm “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo - Hội nhập - Kết nối”. Từ “kim chỉ nam” này, xã Bình Minh đã thực hiện nhiều giải pháp nhằm nâng tầm, lan tỏa giá trị di tích đền Nội và di sản phi vật thể lễ hội Bình Đà thờ “Vi Bách Việt Tổ” Lạc Long Quân.

“Đền làng ta thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân” - tín niệm truyền đời hàng trăm năm, nghìn năm trên đất Bình Minh (Hà Nội) gắn liền huyền tích “vi Bách Việt Tổ” cùng 50 con dừng chân trên đất này rồi khẩn hoang, xây cơ dựng nghiệp. Để rồi, con cháu nối ông cha nghiêm cẩn gìn giữ, vun đắp mạch nguồn từ thuở bình minh của làng, của nước…

Tại dải đất giữa Bình Đà, nay thuộc thôn Quếch, xã Bình Minh, tương truyền từ hàng nghìn năm trước đã có ngôi đền thiêng dân trong vùng lập để quanh năm hương khói phụng thờ Đức Thánh Tổ Lạc Long Quân. Đền nhìn về hướng tây, có núi Tam Thai, nay gọi là khu Ba Gò, theo truyền thuyết, là nơi đặt mộ Quốc Tổ Lạc Long Quân.

Hội Bình Đà đã qua nhưng bên bộ kỷ gian tả mạc, ấm trà vẫn rôm rả. Bà Lưu Thị Thuận, tham gia đội rước kiệu, cười đỏ lợi:

- Vui và phấn khởi lắm chú. Lễ Tổ, ai tham gia phục vụ cũng luôn tay luôn chân, tất bật mà khỏe, mà nhẹ nhõm…

Đội rước kiệu tại Đền Nội thờ Thánh Tổ Lạc Long Quân. Ảnh: Hữu Tiệp

Đoàn rước lễ và múa rồng trong lễ hội. Ảnh: Hữu Tiệp

Dân những thôn (cũ) của Bình Đà: Thượng, Chằm, Chua, Cao Thị… như bà Thuận, những ngày lễ hội chộn rộn lắm. Người trực tiếp tham gia việc chuẩn bị, tổ chức. Người háo hức ngóng dự.

Ông thủ từ Nguyễn Chính Chinh, nay đã tám lăm, nhỏ nhẻ mà rành rẽ: "Trước chính hội, người bên đền Tổ mẫu Âu Cơ (Phú Thọ) về. Người dân trẩy hội đông lắm. Các đoàn nườm nượp, mỗi ngày đến hàng ngàn người. Ở đất Bình Đà, các bậc cao niên còn truyền kể: Sau khi Quốc Tổ Lạc Long Quân và Quốc mẫu Âu Cơ, người dắt díu 50 con lên rừng, người đưa 50 con xuống biển, đến đất Bình Đà bây giờ, cách biển không xa, Lạc Long Quân truyền dừng chân dựng trại, nổi lửa nấu ăn. Đi khắp vùng, thấy dải đất màu mỡ, sông suối lượn quanh, nhiều thềm đất cao thấp thoáng dáng rồng chầu, hổ phục, bèn định nơi này xây cơ dựng nghiệp. Chẳng bao lâu, đất nên trù phú, người dân khắp nơi đổ về bái yết Quốc Tổ, xin được làm thần dân.

Vào một ngày đầu tháng Ba, trời bỗng nổi cơn giông gió, Lạc Long Quân vận trang phục oai phong, lẫm liệt, thân thương nhìn con cháu, dân làng một lượt rồi hóa trong đêm. Cảm thương và tỏ lòng tri ân người có công khai phá vùng đất, dân chúng quanh vùng tổ chức tang lễ linh đình, táng Ngài ở đất Tam Thai, lập miếu quanh năm hương khói phụng thờ, tôn là “vi Bách Việt Tổ” và Thành hoàng của làng. Kể từ đó, định dịp này hằng năm, dân lại tập trung tại đền Nội mở hội tri ân công lao Quốc Tổ với người dân Bình Đà nói riêng, dân Việt nói chung.

Đền Nội thờ Thánh Tổ Lạc Long Quân, đình Ngoại thờ Linh Lang Đại vương, Hăm sáu tháng Hai, hội Bình Đà khai, là ngày giỗ Linh Lang Đại vương, Thành hoàng làng, kéo dài đến mùng sáu tháng Ba, ngày giỗ Đức Quốc Tổ."

"Hội làng là biểu tượng cho tâm niệm: Con người có tổ có tông/ Như cây có cội, như sông có nguồn. Đó là cách người làng tri ân, thành kính bày tỏ lòng với tiên tổ khai thiên, lập địa. Điều đặc sắc trong lễ hội là các tục hèm tế sống bò, lễ bánh Thánh… ", ông Chinh nhẩn nha.

Lễ bánh Thánh theo tục hèm xa xưa, chỉ một gia đình nối đời đứng ra làm. Ông Nguyễn Văn Nam, nay đã tám mươi, làm bánh Thánh hơn hai mươi năm nay, chia sẻ: Mọi bí quyết làm bánh, chỉ người được trao truyền - con trưởng nắm giữ. Sát ngày mở hội, gia đình làm bánh lại phải mua một bộ chày, cối đá mới. Nguyên liệu là gạo nếp trộn với các vị thuốc bắc. Lễ thả bánh được thực hành nghiêm cẩn, cùng với hình thức mật khấn, sau đó thả xuống giếng Ngọc, tương truyền là huyệt thiêng, nối dòng nước với sông Đáy và mạch nước ngược đến tận Ba Vì, nơi thờ Đức Thánh Tản.

Lễ thả bánh thánh hội Bình Đà Xuân Bính Ngọ 2026 tại Đền Nội, xã Bình Minh. Ảnh: Thành Đạt

Năm 2026, lễ hội Bình Đà được tổ chức với quy mô lớn hơn mọi lần. Với chủ đề "Tuần văn hóa cội nguồn Việt" cùng thông điệp "Hội tụ và lan tỏa", "Trở về cội nguồn để ra thế giới", lễ hội được tổ chức bài bản hơn, được nâng tầm cả về chiều sâu văn hóa lẫn sức lan tỏa xã hội.

“Tuần văn hóa cội nguồn” diễn ra từ ngày 13 (26 tháng Hai) đến ngày 19-4 (mùng 3 tháng Ba). Hội khai ngày 19-4, mở màn cho chuỗi sự kiện chính kéo dài trong 3 ngày sau đó. Cùng với tái hiện huyền tích Lạc Long Quân - Âu Cơ, tôn vinh cội nguồn dân tộc, với các điểm nhấn như: Dâng bánh Thánh theo nghi thức cổ, lễ tế Quốc Tổ... là nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật đặc sắc: Biểu diễn múa rồng, trống hội…

Múa rồng tại Đền Nội. Ảnh: Thành Đạt

Múa rồng tại Đền Nội. Ảnh: Thành Đạt

Không khí Lễ khai hội Bình Đà xuân Bính Ngọ 2026 tại Đền Nội, xã Bình Minh. Ảnh: Thành Đạt

Năm nay, lần đầu tiên, phần lễ diễn ra ở đình Ngoại, người dân trực tiếp tham gia, thực hành. Bên bộ kỷ nhà tả mạc, ông Trần Huyền Thanh, tổng đạo diễn, hơn tháng trước cập rập chuẩn bị, rồi sơ duyệt, tổng duyệt, đã lăn lộn với xã, với làng, chăm chắm tâm nguyện “phục cổ” mà vẫn có sự thay đổi cho phù hợp với đời sống bây giờ. Giọng ông sôi nổi: "Lãnh đạo xã Bình Minh có chủ trương xây dựng lễ hội Bình Đà tôn vinh Đức Quốc Tổ sao cho thật xứng với tầm vóc của ngài trong tâm thức văn hóa dân tộc. Chúng tôi cũng suy nghĩ, trăn trở việc góp tay xây dựng một lễ hội tầm cỡ để từ đây ngày càng rực rỡ hơn. Cái khó nhất là vừa giữ nguyên bản sắc, vừa có sự đổi mới."

Làm tổng đạo diễn, ông Thanh phải tuyển người cho đội tế. Bà con hào hứng, phấn khởi, “ứng thí” rất đông. Tuyển có “7 yếu tố”, quan trọng nhất là năng khiếu, từ đó ông Thanh chọn 18 người. Người dân góp sức, góp của, góp… ý kiến. Đội tế tập luyện công phu, bất kể đêm ngày. Nghi lễ rước - tế - dâng hương đã thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương, trang nghiêm, thành kính mà vẫn rộn ràng sắc màu.

Với chủ đề "Tuần văn hóa cội nguồn Việt" cùng thông điệp "Hội tụ và lan tỏa", "Trở về cội nguồn để ra thế giới", lễ hội được tổ chức bài bản nâng tầm cả về chiều sâu văn hóa lẫn sức lan tỏa xã hội.. Ảnh: Thành Đạt

Theo Chủ tịch UBND xã Bình Minh Nguyễn Đăng Việt, mỗi nghi thức được thực hiện trang trọng như một sợi chỉ đỏ nối liền quá khứ với hiện tại. Đó không chỉ là hành trình trở về cội nguồn, mà còn trở thành ngày hội gắn kết cộng đồng, gửi gắm thông điệp về trách nhiệm gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống hôm nay, để những giá trị cội nguồn tiếp tục lan tỏa, bền bỉ qua các thế hệ.

Âm hưởng của lễ hội tưởng nhớ Đức Quốc Tổ đã vượt khỏi phạm vi xã Bình Minh. Như cụ thủ từ Chinh thống kê, “mỗi ngày hàng nghìn lượt người”. Bà con từ khắp các vùng miền, kiều bào về dự. Mong mỏi của lãnh đạo xã, của người dân Bình Minh không chỉ là bảo tồn, trao truyền mà còn nâng tầm, để lễ hội Bình Đà trở thành một điểm đến du lịch lịch sử - văn hóa - tâm linh theo trục Thăng Long – Bình Đà – Hương Tích chùa Hương, gắn kết với các di sản thờ Kinh Dương Vương (Bắc Ninh), đền Hùng (Phú Thọ)... Để mai này, những con cháu chút chít cụ thủ từ Chinh, bà Thuận… lại nối tiếp họ, lại vun bồi, lại nối dài mãi mạch nguồn từ thuở bình minh của làng, của nước.