Bịt bùng xe khách đường xa: Bài 2: 'Giải phẫu' thiết kế xe giường nằm

Những cú ôm cua định mệnh

Chị Nguyễn Thị Ngọc Bích (ngụ phường Hố Nai, TP.Đồng Nai) đi trên chiếc xe khách giường nằm bị tai nạn vào rạng sáng 21/7 cho biết, khi nghe hành khách hô hoán có cháy, gia đình 4 người của chị ngồi ở phía sau phải chờ đến lượt mới thoát ra ngoài. Lúc quay lại lấy điện thoại, lửa và khói đã tràn kín khoang xe, chị nghĩ nếu đứng lại sẽ chết nên liều mình lao qua đám cháy.

Chồng chị Bích khi phát hiện xe bốc cháy đã đánh thức vợ con, dặn cả nhà bình tĩnh chờ thời điểm thích hợp để chạy ra ngoài. Nhưng lửa lan quá nhanh khiến mọi việc diễn ra ngoài dự tính. Anh phải đẩy đứa con lớn chạy trước, rồi ôm con nhỏ lao ra ngoài, sau đó quay lại kéo con lớn vừa bị vấp ngã và bén lửa vào người.

Điều đáng nói, trước khi xe xuất phát, tài xế và phụ xe không hướng dẫn hành khách về vị trí cửa thoát hiểm, búa phá kính hay kỹ năng thoát nạn nếu xảy ra cháy. Đến khi sự cố ập tới, họ cũng không tìm thấy búa phá kính hay bất kỳ phương tiện hỗ trợ nào để mở thêm lối thoát.

Xe khách giường nằm, đặc biệt loại 2 tầng cao hơn hẳn xe ghế ngồi cùng kích cỡ, vì toàn bộ không gian nội thất được nâng lên để xếp 2 lớp giường thay vì một hàng ghế. Theo phân tích của Cục Cảnh sát giao thông (CSGT), khi di chuyển qua các đoạn đường đèo dốc hay khúc cua gấp, nguy cơ mất ổn định và lật xe của xe giường nằm 2 tầng cao hơn nhiều so với các loại xe khác. Đây chính là cơ chế kỹ thuật đứng sau nhiều vụ tai nạn như xe rơi xuống vực tại đèo Cao Bắc, Cao Bằng năm 2018 đến vụ đụng nhau rồi lao xuống vực ở Bát Xát (Lào Cai) năm 2014.

Không phải hành khách nào cũng đủ bình tĩnh và có kỹ năng phá cửa kính để thoát hiểm. Ảnh minh họa

Theo quy định hiện hành, xe khách giường nằm 2 tầng chỉ bị cấm hoạt động trên các tuyến đường miền núi cấp V và VI, tức những tuyến nhỏ, mỗi chiều một làn, bề rộng mặt đường tối thiểu 3,5m, tốc độ thiết kế chỉ 20-30km/h. Cục CSGT sau đó đã kiến nghị Cục Đường bộ Việt Nam mở rộng phạm vi cấm sang cả đường miền núi cấp III và IV, đồng thời đề nghị Cục Đăng kiểm nghiên cứu, đánh giá lại mức độ an toàn của xe giường nằm, kể cả loại một tầng lẫn 2 tầng khi hoạt động trên các tuyến đường này.

Nói cách khác, phần kết cấu giúp hành khách được nằm ngủ thoải mái suốt hành trình dài cũng chính là yếu tố khiến chiếc xe kém ổn định hơn ở những đoạn đường đòi hỏi độ bám và cân bằng cao nhất.

Một cửa: Điểm yếu sinh tử?

Sau vụ cháy xe giường nằm ở Đồng Nai, một câu hỏi được đặt ra nhiều nhất: vì sao tất cả xe khách (trong đó có xe giường nằm) chỉ có một cửa lên xuống, trong khi xe buýt có hai đến ba cửa.

Theo ý kiến của một chuyên gia đăng kiểm, xe buýt nội đô chạy tốc độ thấp và liên tục dừng đón trả khách nên cần nhiều cửa để rút ngắn thời gian, còn xe giường nằm vận hành ở tốc độ cao trên đường dài nên kết cấu thân xe phải giữ tính đối xứng để phân bổ tải trọng đều và duy trì ổn định. Nếu bố trí thêm một cửa nữa, khoảng không cho bậc lên xuống sẽ làm thay đổi kết cấu chịu lực, đồng thời mất đi hai đến ba vị trí giường nằm, nên hầu hết xe giường nằm trên thế giới đều chỉ bố trí một cửa ở phía trước, bên phụ lái.

Một vấn đề khác nằm ở cơ cấu đóng mở cửa xe. Hầu hết xe khách đường dài hiện nay đóng mở cửa bằng khí nén từ bình khí chung của xe cho cả hệ thống phanh và treo. Theo nguyên tắc thiết kế an toàn, hỏng bình hơi hay mất điện vẫn không làm vô hiệu hoàn toàn khả năng mở cửa. Vì vậy mọi xe khách trang bị cửa khí nén đều bắt buộc phải có van xả khẩn cấp hoạt động thuần cơ khí, độc lập với dòng điện và nút bấm điều khiển. Khi van này được kích hoạt bằng cách xoay núm hoặc gạt tay nắm, toàn bộ khí nén còn lại sẽ xả ra ngoài, tự động mở chốt khóa cơ khí và cánh cửa khi đó chỉ cần một lực đẩy nhẹ là có thể mở ra.

Vấn đề nằm ở chỗ, hầu hết xe khách Việt Nam hiện đang trang bị van khẩn cấp bố trí bên ngoài thân xe, chủ yếu khóa đường khí nén từ bình chứa đến xi-lanh. Khi mất điện, các van điện từ bị vô hiệu và việc mở cửa từ bên trong trở nên rất khó khăn. Trong khi đó, nhiều xe hiện đại ở nước ngoài trang bị van khẩn cấp ngay bên trong xe, vừa khóa đường khí nén vừa xả luôn khí nén còn lại trong xi-lanh, giúp mở cửa khi gặp sự cố dễ dàng hơn.

Trong vụ tai nạn cháy xe khách giường nằm ở Đồng Nai, do cú va chạm mạnh nên nhiều khả năng đã làm đứt đường ống, thủng bình chứa hoặc cháy xém hệ thống điện, khiến nút bấm mở cửa của tài xế bị vô hiệu hóa. Theo lời khai ban đầu của tài xế với cơ quan chức năng, xe không mở được cửa sau khi tai nạn xảy ra.

Kỹ năng thoát hiểm và dây an toàn

Ngoài việc chỉ có một cửa, các xe khách còn được thiết kế hoàn toàn kín với các khung cửa kính lớn không thể mở được. Khi tai nạn xảy ra, phải dùng búa phá kính đập vỡ mới thoát ra được. Theo lý thuyết, các ô kính lớn dọc thân xe đều được thiết kế làm cửa thoát hiểm khẩn cấp, có ký hiệu nhận biết và được trang bị búa phá kính tại từng vị trí.

Nút mở cửa khẩn cấp bên ngoài (trái) và bên trong (phải) trên xe buýt tại Hàn Quốc

Tuy nhiên, trên thực tế, một số xe không trang bị đủ búa phá kính hay bị mất và thêm vào đó, dù có búa nhưng hành khách cũng không dễ đập được kính. Do không được hướng dẫn sử dụng búa này lại đang hoảng loạn khi tai nạn xảy ra, không phải hành khách nào cũng đủ bình tĩnh và có đủ kỹ năng để phá được cửa kính này.

Từ ngày 01/01/2025, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 09:2024/BGTVT quy định xe khách có bố trí giường nằm phải lắp đặt giường chắc chắn, dọc theo chiều chuyển động của xe, mỗi giường chỉ cho một người nằm và phải có dây đai an toàn phù hợp, đồng thời phải đủ không gian để hành khách ra vào thuận tiện. Cùng quy chuẩn này, xe khách giường nằm bắt buộc phải trang bị hệ thống chống bó cứng phanh ABS để có độ cân bằng tốt hơn.

Nhưng có dây an toàn trên giường không đồng nghĩa hành khách sẽ sử dụng. Khuyến cáo của lực lượng Cảnh sát giao thông sau loạt tai nạn trong tháng 7/2026 nêu rõ: dây an toàn nên được cài suốt hành trình, kể cả khi ngủ trên xe giường nằm, đồng thời khuyến khích hành khách chủ động quan sát vị trí cửa thoát hiểm, búa phá kính và bình chữa cháy ngay khi lên xe. Nhưng khi đang ngủ say giữa một hành trình xuyên đêm, hành khách gần như không có phản xạ chuẩn bị cho va chạm bất ngờ dẫn đến số người tử vong cao hơn.

Một trong những khoảng trống hiện nay là hành khách đi xe khách đường dài hầu như không được hướng dẫn kỹ năng thoát hiểm trước khi khởi hành, khác hẳn với ngành hàng không luôn phổ biến quy trình an toàn trước mỗi chuyến bay. Vì vậy, cần nghiên cứu quy định bắt buộc nhân viên nhà xe hướng dẫn hành khách về vị trí cửa thoát hiểm, búa phá kính và kỹ năng xử lý sự cố trước khi xe khởi hành.

Nhìn lại cấu tạo một chiếc xe khách giường nằm, từ trọng tâm cao của kết cấu 2 tầng, cửa chính vận hành bằng khí nén, đến giường nằm khiến hành khách khó phản ứng kịp và khoảng trống về công nghệ chống lật, có thể thấy đây không phải là chiếc xe khách thông thường. Do đó, cần có thêm các điều chỉnh trong quy định an toàn để vẫn bảo đảm cân bằng giữa sự thoải mái cho hành khách với khả năng sống sót khi bất ngờ xảy ra tai nạn.