Các quốc gia đang phát triển đối mặt giữa 'bão' khủng hoảng

Theo Reuters, đây không phải lần đầu tiên mà các quốc gia có thu nhập thấp bị chao đảo bởi những hệ lụy xuất phát từ hành động của các quốc gia phát triển hơn: chi phí dịch vụ nợ tăng, lạm phát leo thang và nguy cơ tụt hậu ngày càng xa về kinh tế do sự bùng nổ của AI. Tuy nhiên, những gì họ nhận được tại hội nghị mới đây của IMF và WB ở Bangkok, Thái Lan, chỉ là những lời khuyên khuôn mẫu quen thuộc từ các tổ chức cho vay toàn cầu: thu hẹp thâm hụt tài khóa và đẩy nhanh cải cách kinh tế để thu hút đầu tư khu vực tư nhân.

Hội nghị mới đây của IMF và WB được đánh giá là chưa đem lại hiệu quả thực chất. Ảnh minh hoạ: IMF.

Gánh nặng từ các nền kinh tế lớn và sự lúng túng trước kỷ nguyên AI

Bà Kristalina Georgieva, Giám đốc điều hành IMF và cũng là người đầu tiên đến từ một quốc gia đang phát triển (Bulgaria) giữ chức vụ này, đã thẳng thắn chỉ ra rằng chính các nền kinh tế tiên tiến mới là những bên vi phạm nghiêm trọng nhất về mất cân đối ngân sách. Bà lưu ý, mức nợ của các nước đang phát triển thực chất đã giảm trong những năm gần đây, nhưng chính sự chênh lệch lợi suất trái phiếu tăng vọt ở các khu vực khác đã đẩy chi phí vay mượn của họ lên cao.

Hệ quả là, tỷ lệ thanh toán dịch vụ nợ trung bình tại các nước này đã tăng hơn gấp đôi so với một thập kỷ trước, chiếm tới 14% doanh thu của chính phủ. Điều này đang trực tiếp chèn ép ngân sách dành cho giáo dục, y tế và các lĩnh vực thiết yếu khác.

Ông Josh Lipsky, Phó Chủ tịch kinh tế quốc tế tại tổ chức nghiên cứu Atlantic Council, nhận định rằng các hội nghị lần này đã bỏ lỡ cơ hội đưa ra những định hướng hay giải pháp hỗ trợ thiết thực. "Rất khó để nói về thế giới đang phát triển khi bản thân các nền kinh tế tiên tiến còn chưa giải quyết ổn thỏa vấn đề của họ và đang đứng trước nguy cơ khủng hoảng tài khóa. Cùng với tình hình chính trị phức tạp hiện tại, viện trợ phát triển không còn là ưu tiên," ông Lipsky nhấn mạnh.

Tại một phiên thảo luận trong khuôn khổ hội nghị của IMF và WB, bà Georgieva thừa nhận nhiều vấn đề vẫn chưa được giải quyết, đặc biệt là xoay quanh AI. "Chúng ta đang ở một thời điểm mà có nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời. Và lời cảnh báo của tôi dành cho mọi người là: Đừng mắc bẫy những kẻ giả vờ rằng họ có câu trả lời. Họ đang lừa dối bạn đấy," bà chia sẻ.

Ông Mauricio Cardenas, cựu Bộ trưởng Tài chính Colombia và hiện là học giả nghiên cứu tại Trường quốc tế và các vấn đề công cộng thuộc Đại học Columbia (New York, Mỹ), chia sẻ rằng nhiều nhà hoạch định chính sách rời hội nghị với linh cảm sâu sắc rằng "một điều gì đó rất tồi tệ có thể xảy ra" nhưng lại hoàn toàn không có một lộ trình thực sự nào để định hướng tương lai. Ông nhận xét IMF và WB chưa chuẩn bị tốt cho giai đoạn mới này: "Đến cuối cùng, không có một lời khuyên cụ thể, thiết thực nào về cách chuẩn bị cho một thứ mà bản thân bạn cũng không thực sự hiểu nó sẽ diễn biến ra sao."

Bóng đen địa chính trị và "cú sốc" thường trực

Những căng thẳng địa chính trị làm chao đảo cả hai thể chế kể từ khi cuộc xung đột Nga - Ukraine nổ ra vào năm 2022 tiếp tục hiện diện rõ nét tại Bangkok, làm phức tạp thêm các nỗ lực hành động chung. Gần một nửa số đại biểu tại ủy ban chỉ đạo của IMF đã bước ra ngoài khi Bộ trưởng Tài chính Nga phát biểu. Trong khi đó, các cuộc tấn công của lực lượng Houthi vào sân bay Riyadh đã khiến người đứng đầu ủy ban này - Bộ trưởng Tài chính Arab Saudi Mohammed Al-Jadaan - đến trễ do phải di chuyển đường bộ tới Qatar để bắt chuyến bay.

Bản thân thủ đô Bangkok cũng là một lời nhắc nhở phũ phàng về những thách thức mà thế giới đang phát triển phải đối mặt. Khu vực này vẫn còn ngập một phần sau trận lũ lụt hồi tháng 9, gây thiệt hại gần 200 triệu USD cho khu vực công nghiệp của Thái Lan.

Bà Kate Pickett, Giáo sư tại Đại học York, kêu gọi các nhà hoạch định chính sách tập trung vào tăng trưởng bao trùm thay vì ép buộc các nước đang phát triển thực hiện những cuộc cải cách cơ cấu khắc nghiệt. "Nếu bất bình đẳng gia tăng, nếu nghèo đói hằn sâu, chi phí mà các nước đang phát triển phải chịu sẽ tăng lên trong dài hạn. Sẽ là không đủ khi chỉ mô tả một nền kinh tế là kiên cường. Sự kiên cường đó hiện chỉ dành cho những người giàu có và có đặc quyền."

Về bức tranh kinh tế vĩ mô, ông Ayhan Kose, Phó chuyên gia kinh tế trưởng tại WB, đánh giá kinh tế toàn cầu đã vượt qua cú sốc năng lượng lớn nhất - xuất phát từ cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran - tốt hơn kỳ vọng. Tuy nhiên, dù tránh được suy thoái toàn cầu, triển vọng tăng trưởng ở cả các nước đang phát triển và phát triển đều suy giảm nghiêm trọng. Mức tăng trưởng chung của nhóm nước đang phát triển đã giảm mạnh từ 4,4% xuống chỉ còn khoảng 3,6%.

Dù WB tuyên bố vẫn tập trung giúp các nước đang phát triển chuẩn bị cho sự tiến bộ của AI bằng cách huy động vốn tư nhân (hiện cao gấp ba lần mức của năm 2022), họ vẫn phải vật lộn với tình trạng sụt giảm mạnh mẽ của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và khó khăn trong việc thu hút đầu tư nước ngoài.

Nhìn tổng thể, các cuộc họp của IMF và WB chưa đưa ra được những sáng kiến cụ thể mới, đủ sức giải đáp những câu hỏi cấp bách của các nước đang phát triển. Những khuyến nghị về kỷ luật tài khóa, cải cách cơ cấu và huy động vốn tư nhân vẫn giữ vai trò quan trọng, nhưng hiệu quả của chúng phụ thuộc vào khả năng thích ứng với bối cảnh quốc tế đang thay đổi nhanh chóng.

Thách thức hiện nay không chỉ là duy trì ổn định kinh tế trước các cú sốc, mà còn là bảo đảm các quốc gia có đủ nguồn lực để phục hồi, đầu tư cho tương lai và hạn chế nguy cơ tụt hậu. Điều đó đòi hỏi các chính sách phát triển phải tính đến cả những rủi ro bên ngoài, gánh nặng nợ công, bất bình đẳng và khoảng cách công nghệ, thay vì chỉ tập trung vào những chỉ tiêu tài khóa trước mắt.

Như ông Kose nhận định, thực tế trên thực địa vẫn là yếu tố không thể bỏ qua. Với các nước đang phát triển, khả năng chống chịu không thể chỉ được đo bằng việc nền kinh tế có vượt qua một cú sốc hay không, mà còn bằng việc họ có thể duy trì các dịch vụ thiết yếu, bảo vệ thành quả phát triển và chuẩn bị nguồn lực cho những biến động tiếp theo hay không. Đây cũng là bài toán mà IMF và WB vẫn cần tìm lời giải trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng khó dự đoán.