Cách người trẻ Jrai giữ hồn văn hóa dân tộc, bảo tồn di sản

Bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số là một trong những nội dung được chú trọng trong Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2026-2035. Tại Gia Lai, những lớp truyền dạy cồng chiêng đang góp phần gìn giữ di sản, trao truyền kỹ năng và khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong thế hệ trẻ người Jrai.

Giá trị của cồng chiêng trong đời sống văn hóa người Jrai

Cồng chiêng từ lâu gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của đồng bào Tây Nguyên, hiện diện trong các lễ hội, nghi lễ truyền thống và sinh hoạt cộng đồng. Tiếng chiêng không chỉ là âm thanh của nhạc cụ mà còn chứa đựng những quan niệm, phong tục, tập quán và ký ức văn hóa được các thế hệ gìn giữ.

Tuy nhiên, trước những thay đổi của đời sống hiện đại, việc trao truyền kỹ năng đánh chiêng, chỉnh chiêng cho thế hệ trẻ đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Bởi bảo tồn di sản không chỉ là lưu giữ những bộ chiêng, bài chiêng cổ mà còn phải có những người biết thực hành, hiểu giá trị và tiếp tục truyền dạy cho thế hệ sau.

Vừa qua, xã Ia Pnôn (Gia Lai) tổ chức 2 lớp truyền dạy cồng chiêng cho 48 học viên gồm nghệ nhân, thanh thiếu niên và người dân có nhu cầu tìm hiểu, thực hành văn hóa truyền thống.

Tỉnh Gia Lai đang triển khai nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, trong đó chú trọng trao truyền di sản cho thế hệ trẻ. Ảnh: Trần Hoàn

Nội dung truyền dạy không chỉ tập trung vào kỹ thuật biểu diễn mà còn giúp học viên hiểu về giá trị, vai trò của cồng chiêng trong đời sống văn hóa người Jrai. Học viên được giới thiệu về từng chiếc chiêng, cách nhận biết kích thước, âm thanh, vị trí và vai trò của mỗi chiếc trong dàn chiêng; thực hành tư thế đứng, cách giữ chiêng, cầm dùi và điều chỉnh lực đánh để tạo ra âm thanh phù hợp.

Dưới sự hướng dẫn trực tiếp của nghệ nhân, người học được rèn luyện khả năng nghe, ghi nhớ nhịp điệu, phối hợp với các thành viên trong dàn chiêng. Đặc biệt, học viên còn được tiếp cận những kỹ thuật cơ bản về chỉnh chiêng, cách nhận biết chiêng lệch âm, âm thanh bị đục hoặc thiếu hài hòa để từng bước làm quen với việc kiểm tra, đánh thử và điều chỉnh nhạc cụ.

Bên cạnh đó, học viên còn tìm hiểu mối liên hệ giữa cồng chiêng với múa xoang, trang phục truyền thống, nhà rông, lễ hội và không gian sinh hoạt của buôn làng.

Giữ gìn không gian văn hóa, gắn kết cộng đồng

Tham gia lớp học, anh Ksor Bíu cho biết, ban đầu anh và các học viên còn khá bỡ ngỡ bởi trước đây chủ yếu đánh cồng chiêng theo cảm tính, học hỏi lẫn nhau chứ chưa được hướng dẫn bài bản. Nhờ sự chỉ dạy tận tình của nghệ nhân, mọi người dần nắm bắt kỹ thuật cơ bản và biết cách phối hợp nhịp nhàng hơn.

Theo anh Bíu, đánh cồng chiêng tưởng chừng đơn giản nhưng để đúng nhịp, đúng giai điệu của từng bài thì không dễ. Một đội cồng chiêng có thể gần 30 người, đòi hỏi các thành viên phải biết lắng nghe, phối hợp ăn ý để tạo nên âm thanh hài hòa.

Ông Nguyễn Huệ, Chủ tịch UBND xã Ia Pnôn, cho biết lớp truyền dạy có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Jrai. Qua đó, các nghệ nhân có cơ hội truyền lại kỹ năng đánh chiêng, những bài chiêng truyền thống cho thế hệ trẻ, góp phần khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm đối với di sản dân tộc.

Theo lãnh đạo UBND tỉnh Gia Lai, việc UNESCO ghi danh Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên năm 2005 là niềm tự hào, đồng thời đặt ra trách nhiệm lớn trong việc gìn giữ di sản. Tỉnh xác định bảo tồn cồng chiêng không chỉ là bảo quản nhạc cụ hay duy trì các tiết mục biểu diễn mà quan trọng hơn là giữ gìn không gian văn hóa, phong tục, nghi lễ và sự gắn kết cộng đồng.

Định hướng của tỉnh là tiếp tục bảo tồn di sản ngay trong cộng đồng, quan tâm đội ngũ nghệ nhân, đẩy mạnh truyền dạy cho thế hệ trẻ, gắn gìn giữ bản sắc văn hóa với phát triển sinh kế bền vững.

Khi thế hệ trẻ biết đánh chiêng, hiểu giá trị và tự hào về văn hóa dân tộc mình, di sản mới thực sự được tiếp nối. Những lớp truyền dạy ở Ia Pnôn vì thế không chỉ góp phần giữ tiếng chiêng ngân vang trong buôn làng mà còn tạo nền tảng để phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với đời sống cộng đồng và du lịch địa phương.