'Cái bẫy hài lòng' khiến doanh nghiệp chuyển đổi số thất bại

"Nếu ai đó nói chuyển đổi số chỉ mất 90 ngày cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, thì với chúng tôi, hành trình đó thực tế phải mất đến chín năm", ông Võ Văn Bằng, Phó tổng giám đốc Công ty CP Tập đoàn DAT (DAT Group), mở đầu câu chuyện về cuộc "lột xác" của doanh nghiệp mình trong một khoảng thời gian dài đằng đẵng.

Ông Bằng đã khiến hội trường tọa đàm “Digital Shift: Từ dữ liệu đến tăng trưởng” tổ chức mới đây, xôn xao khi chia sẻ về một "con AI" am hiểu khách hàng đến mức khó tin mà DAT Group hiện có sau nhiều năm doanh nghiệp này đầu tư vào công nghệ.

"Khi khách hàng đến, AI sẽ trả lời trước. Sau khi được tư vấn xong, có khách hàng đã nhắn tin hỏi lại một câu: Bạn là người hay máy?. Chúng tôi chỉ biết cười và hôm sau mới dám thú nhận: Dạ hôm qua là hệ thống trả lời", ông Bằng kể.

Để có được sự "mượt mà" đó, doanh nghiệp chuyên về tự động hóa và năng lượng tái tạo này đã phải bắt đầu từ năm 2013 với việc đầu tư hệ thống ERP.

Nhưng với ông Bằng, chuyển đổi số không phải là việc đưa các hoạt động lên máy tính, mà là một 'cuộc cách mạng' nâng cao trải nghiệm của cả người mua lẫn nhân viên trong công ty.

Hiện tại, việc số hóa hệ thống kho hàng, đơn hàng đã giúp DAT Group tăng đến 30% hiệu suất hoạt động.

'Rào cản' lớn nhất không nằm ở công nghệ

Dù đã gặt hái được nhiều quả ngọt, nhưng khi nhắc về khó khăn trong chuyển đổi số, ông Bằng khẳng định: "Khó khăn nhất không phải là thiếu tiền hay thiếu phần mềm, mà là con người". Theo ông, nhân viên vốn đã quen với cách làm cũ, khi yêu cầu thay đổi họ thường phản ứng: "Xưa giờ em làm cũng được mà". Thực tế, chuyển đổi số làm thay đổi thói quen, khiến nhiều người cảm thấy mình phải làm nhiều việc hơn nhưng chưa thấy ngay hiệu quả.

"Nếu chỉ mời tư vấn về rồi lãnh đạo ép từ trên xuống, việc đó vô cùng khó khăn. Chuyển đổi số chỉ thành công khi nó gắn liền với nhu cầu và động lực bên trong của mỗi nhân viên. Khi họ thấy công cụ mới giúp giải phóng sức lao động, tăng thu nhập và sự hài lòng của khách hàng, họ sẽ tự chủ động thực hiện", ông Bằng đúc kết.

Nhìn ra hơn, lãnh đạo DAT Group nhấn mạnh tầm quan trọng của chuyển đổi số và chuyển đổi xanh hiện nay không còn là "xu hướng" để trang trí cho đẹp, mà là sự sống còn.

"Nếu không thực hiện, doanh nghiệp sẽ bị loại lại phía sau. Trong tương lai, chúng ta sẽ không cạnh tranh nhau bằng sản phẩm đơn thuần nữa, vì sản phẩm có thể giống nhau, nhưng doanh nghiệp nào có năng lực vận hành cao hơn nhờ chuyển đổi số, doanh nghiệp đó sẽ thắng", ông Bằng khẳng định.

Các chuyên gia tại tọa đàm “Digital Shift: Từ dữ liệu đến tăng trưởng”. Ảnh: T.Hương

Dẫn một ví dụ nhưng lại là gợi ý hướng mở cho TP.HCM, ông Bằng trình bày về khái niệm "Nhà máy điện ảo". Theo ông, Việt Nam đang đứng trước áp lực lớn về năng lượng. Chính phủ đã đặt mục tiêu Net Zero vào năm 2050 và Nghị quyết 98 cũng khuyến khích nhà dân lắp điện mặt trời mái nhà. Tuy nhiên, một thực tế trớ trêu là giờ nắng thì thừa điện nhưng không được phát lên lưới, còn giờ cao điểm tối lại thiếu.

"Hãy tưởng tượng một nửa số mái nhà ở Việt Nam cùng phát điện. Nếu có một nền tảng kết nối tất cả các hệ thống nhỏ lẻ đó lại, chúng ta sẽ có một nhà máy điện khổng lồ mà không cần tốn chi phí xây dựng vật lý. Đó chính là chuyển đổi xanh dựa trên hạ tầng thông tin", ông Bằng phân tích.

Và DAT Group đã dành ba năm để xây dựng nền tảng này với kỳ vọng sẽ hợp tác cùng Trung tâm Chuyển đổi số TP.HCM để sớm đưa mô hình "nhà máy điện ảo" vào thực tế, giúp người dân TP.HCM điều phối điện hiệu quả hơn.

Ở góc độ chuyên gia, ông Phó Đức Giang, Phó tổng giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ an toàn thông tin PwC Việt Nam cho hay, trong khi các nước phát triển đã có nền tảng học thuật và văn hóa số vững chắc để ứng dụng công nghệ nhanh chóng, thì tại Việt Nam, mọi thứ vẫn còn khá... ngổn ngang.

"Chúng ta vừa nói xong về chuyển đổi số đã sang chuẩn hóa dữ liệu, rồi lập tức bùng nổ về AI. Ở góc độ quản lý, Chính phủ chỉ trong 1-2 năm gần đây đã ban hành dồn dập các quy định mới như Luật Dữ liệu, Bảo vệ dữ liệu cá nhân hay các khung pháp lý về trí tuệ nhân tạo", ông Giang nhận định.

Sự thay đổi nhanh chóng này vừa là cơ hội, nhưng cũng là thách thức khiến nhiều doanh nghiệp "trở tay không kịp" nếu không có một nền tảng quản trị vững vàng.

"Nếu lãnh đạo chỉ nghĩ tiền này ăn ba đời không hết, con cái đã đi Mỹ, đi Pháp cả rồi thì đừng bàn đến chuyện chuyển đổi số. Bởi chuyển đổi số là câu chuyện để lớn lên, để tạo giá trị, chứ không phải là một món trang sức thời vụ.

Ông Phó Đức Giang

Phó tổng giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ an toàn thông tin PwC Việt Nam

Nhưng, cốt lõi cản trở chuyển đổi số ở các doanh nghiệp nhỏ và vừa, theo chuyên gia của PwC Việt Nam là 'cái bẫy' mang tên "hài lòng". Một thực tế đáng buồn được chuyên gia PwC chỉ ra là các nhà đầu tư khu vực rất sẵn lòng rót vốn, nhưng khi nhìn vào danh sách doanh nghiệp Việt, họ đành... lắc đầu. Nguyên nhân không nằm ở năng lực chuyên môn, mà nằm ở khát vọng của người đứng đầu.

Ông Giang cũng phân tích sâu về cái gọi là "bẫy thu nhập trung bình" trong tư duy lãnh đạo. Đầu tiên là tâm lý hưởng thụ khi đa số doanh nghiệp hài lòng với quy mô vừa và nhỏ. Kiếm được dưới 1.000 tỷ đồng là thấy "ổn", không có nhu cầu làm thêm. Đặc biệt, điều quan trọng nhất theo ông Giang, là sự thiếu tầm nhìn. Khi được tư vấn về chuyển đổi số, không ít lãnh đạo đặt câu hỏi: "Tôi đang thu 700-800 tỷ mỗi năm, sống tốt rồi, cần gì phải gồng mình lên để đạt 7.000-8.000 tỷ?".

"Nhà đầu tư không thiếu tiền, cái họ cần là nhìn thấy khát vọng của lãnh đạo. Một khi 'nóc nhà' không chắc, không muốn đi xa, thì công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng vô nghĩa", ông Giang nhấn mạnh.

Chuyên gia của PwC Việt Nam cũng chỉ ra nếu như 10 - 20 năm trước, lãnh đạo doanh nghiệp có thể "hứa thật nhiều" về việc đổi mới thì nay kịch bản đó đã lỗi thời. Nhà đầu tư hiện nay thông minh và thực tế hơn. Họ không nghe báo cáo, họ nhìn vào chương trình hành động.

Thất bại của nhiều doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi số, theo ông Giang, đến từ sự hời hợt và "tính thời vụ".

Thứ nhất, doanh nghiệp thiếu lộ trình dài hạn, làm theo kiểu thấy người ta có AI mình cũng phải có, nhưng không có chiến lược ba năm hay năm năm cụ thể.

Thứ hai, doanh nghiệp 'khoán trắng' cho IT. Nhiều lãnh đạo mặc định chuyển đổi số là việc của bộ phận kỹ thuật. Trong khi câu hỏi đúng và đỏi hỏi cốt lõi nhất phải là bên cạnh người làm IT, ai sẽ là người dùng dữ liệu để ra quyết định kinh doanh?

"Nếu lãnh đạo doanh nghiệp vẫn giữ tư duy 'ăn chắc mặc bền', ngại va chạm và thiếu khát vọng vươn tầm, thì 'khúc cua' chuyển đổi số sẽ mãi là rào cản khiến chúng ta tụt hậu trong bản đồ kinh tế khu vực", ông Giang khẳng định.

Lối thoát cho những người thất bại

Từ nhận định những người thất bại trong cuộc đua số thường rơi vào các doanh nghiệp thiếu khát vọng lớn hoặc lãnh đạo hời hợt, chỉ làm theo kiểu "sự vụ", các chuyên gia cũng chỉ ra những "bài học xương máu" và cách khắc phục.

Theo ông Võ Văn Bằng, từ một doanh nghiệp thương mại quy mô nhỏ, DAT Group nay đã nhiều lần vượt mốc doanh thu 1.000 tỷ đồng, nhưng con số không phải là điều đáng nói nhất mà giá trị lớn hơn nằm ở hành trình “lột xác” bắt đầu từ con người.

“Cam kết từ lãnh đạo là có, nhưng con người chưa sẵn sàng, đó từng là điểm nghẽn lớn nhất. Với một tổ chức đa thế hệ, việc thay đổi thói quen, tư duy và cách làm không thể diễn ra trong ngày một ngày hai. Nhưng sau nhiều năm kiên trì, chuyển đổi số không còn là khẩu hiệu, mà đã “thấm” vào từng nhân sự", ông Bằng tự hào.

Dù vậy, doanh nghiệp thừa nhận hành trình này vẫn chưa hoàn hảo. Những thay đổi mang tính hệ thống vẫn đang tiếp tục được hoàn thiện. Song, thành quả rõ nét là DAT Group đã đủ năng lực để tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng lớn, nơi tiêu chuẩn vận hành, dữ liệu và kết nối là điều kiện bắt buộc.

Đặc biệt, trong bối cảnh công nghệ thông tin xóa nhòa ranh giới địa lý và ngôn ngữ, lợi thế “buôn bán đơn thuần” dần biến mất. Chuyển đổi số vì thế không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sống còn. “Nếu không chạy, chúng ta không chỉ tụt hậu mà có thể biến mất”, vị lãnh đạo DAT Group thẳng thắn.

Với DAT Group, chuyển đổi số không phải câu chuyện 5-10 năm, mà là chiến lược cho cả một thế hệ. Đó vừa là động lực để tăng trưởng, vừa là áp lực buộc doanh nghiệp phải duy trì kỷ luật và sự bền bỉ trong suốt hành trình.

Nhưng, điều quan trọng hiện tại là trong “ma trận” giải pháp công nghệ, làm sao chọn đúng khi tiền ít, thông tin nhiễu và không có ai đứng ra “bảo chứng”?

Ông Bằng thừa nhận, giai đoạn đầu không hề có con đường rõ ràng. Khi ngân sách hạn chế, việc tiếp cận các hệ thống lớn gần như ngoài tầm với. Doanh nghiệp buộc phải tìm đến các giải pháp nhỏ hơn, linh hoạt hơn, nhưng đi kèm là rủi ro: thị trường có quá nhiều nhà cung cấp, chất lượng “thượng vàng hạ cám”, thiếu tiêu chuẩn kiểm chứng.

Không ít doanh nghiệp chọn phần mềm theo kiểu “nghe nói tốt” hoặc nhìn sang đối thủ rồi làm theo. Theo ông Bằng, đó là cách đi nhanh… nhưng dễ sai, bởi chuyển đổi số không phải là mua một phần mềm, mà là tái cấu trúc cách vận hành. Nếu chọn sai từ đầu, cái giá phải trả không chỉ là tiền, mà là thời gian và cơ hội.

Theo ông Bằng, “loay hoay” sẽ là từ khóa của giai đoạn khởi đầu. Doanh nghiệp phải thử - sai - điều chỉnh liên tục, từ những giải pháp nhỏ, phù hợp với quy mô, rồi dần mở rộng khi hệ thống vận hành ổn định.

"Quan trọng nhất không phải là công nghệ “xịn” đến đâu, mà là mức độ phù hợp với thực tế doanh nghiệp", ông đúc kết.