Cải lương và yêu cầu đổi mới trong thời đại số

Chủ động đi tìm công chúng

Tại hội thảo “Sự khác biệt của nghệ thuật cải lương Nam - Bắc: thành tựu, hạn chế, những vấn đề đặt ra và giải pháp phát triển” tổ chức ngày 11/9, nhiều ý kiến nhận định, cải lương đang đứng trước môi trường nghệ thuật hoàn toàn khác.

Theo Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, NSND Triệu Trung Kiên, văn hóa, hệ giá trị và hệ thống chính sách là ba nguồn lực quan trọng để tạo nên sức mạnh mềm quốc gia. Cải lương, với tư cách một loại hình nghệ thuật giàu bản sắc, là một bộ phận của nguồn lực văn hóa đó. Vì vậy, câu chuyện của cải lương hôm nay không chỉ là làm sao để duy trì một loại hình sân khấu truyền thống, mà còn là làm thế nào để nguồn lực ấy tiếp tục phát huy giá trị trong xã hội hiện đại.

Hội thảo “Sự khác biệt của nghệ thuật cải lương Nam - Bắc: thành tựu, hạn chế, những vấn đề đặt ra và giải pháp phát triển” tổ chức ngày 11/9 tại Hà Nội. Ảnh: Thanh Mai

Môi trường mới trước hết là sự thay đổi mạnh mẽ của công chúng. Khán giả ngày nay có vô số lựa chọn giải trí, từ phim ảnh, âm nhạc, nền tảng trực tuyến đến mạng xã hội và trò chơi điện tử. Thời gian dành cho sân khấu vì thế ngày càng thu hẹp, đặc biệt với giới trẻ ở đô thị.

ThS. Cao Thị Phương Dung, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, cũng nhận định, lượng khán giả của sân khấu cải lương có xu hướng giảm, trong đó đáng lưu ý là sự thiếu hụt khán giả trẻ. Nhiều đơn vị nghệ thuật hoạt động cầm chừng, đội ngũ kế cận cũng chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển. Song chính sự thay đổi ấy lại cho thấy cải lương không thể chỉ chờ khán giả tìm đến nhà hát. Cải lương cần chủ động đi tìm công chúng bằng những phương thức mới.

Không gian số vì thế không nên được nhìn đơn thuần như một thách thức. Internet, mạng xã hội, nền tảng video có thể trở thành “sân khấu” bổ sung, giúp nghệ sĩ đưa trích đoạn, bài vọng cổ, hậu trường tập luyện, câu chuyện về nhân vật và nghệ sĩ đến gần công chúng hơn.

Cải lương từng được thử nghiệm kết hợp với rap, âm nhạc điện tử vào hoạt động văn hóa, du lịch và trường học. Ảnh: TH

Một số thử nghiệm kết hợp vọng cổ với rap, âm nhạc điện tử, đưa cải lương vào hoạt động văn hóa, du lịch và trường học cho thấy khả năng thích ứng của loại hình nghệ thuật này vẫn rất lớn. Vấn đề là đổi mới đến đâu để tạo sự gần gũi mà không làm mất đi đặc trưng.

Theo đạo diễn, NSND Lê Chức, tinh thần cần thiết là tiếp biến để phát triển. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ 4.0 đang làm thay đổi cách sáng tạo, biểu diễn và thưởng thức nghệ thuật, yếu tố con người cần được khẳng định. Công nghệ có thể tạo hình ảnh, âm thanh, không gian trình diễn mới, nhưng cảm xúc nội tại của nghệ sĩ vẫn là điều khó có thể thay thế.

Đưa cải lương lên môi trường số không có nghĩa là biến cải lương thành một sản phẩm giải trí ngắn, dễ xem rồi dễ quên. Điều quan trọng hơn là tạo ra những cách tiếp cận mới để công chúng hiểu, yêu và tìm đến loại hình nghệ thuật này.

Đổi mới để giữ bản sắc và tạo công chúng mới

Muốn thích ứng với môi trường mới, đổi mới cải lương cần bắt đầu từ chính tác phẩm và phương thức tổ chức hoạt động nghệ thuật.

TS.NSƯT Lê Nguyên Đạt, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP. Hồ Chí Minh, cho rằng, hiện đại hóa cải lương không đồng nghĩa với việc biến sân khấu cải lương thành kịch nói hay sân khấu ca nhạc. Nguyên tắc của kịch hát phải được giữ vững, trong đó âm nhạc, ca diễn và khả năng biểu đạt cảm xúc là những yếu tố làm nên bản sắc.

Điều cần thay đổi là cách kể chuyện, đề tài và cách đưa tác phẩm đến với người xem. Những câu chuyện đương đại, những vấn đề của đời sống hôm nay hoàn toàn có thể trở thành chất liệu cho cải lương. Khi khán giả nhận thấy câu chuyện trên sân khấu có liên hệ với cuộc sống của mình, khoảng cách giữa nghệ thuật truyền thống và công chúng hiện đại sẽ được thu hẹp.

Cần nhìn cải lương trong một hệ sinh thái gồm sáng tạo, đào tạo, biểu diễn, truyền thông, công chúng và thị trường. Ảnh: TH

Cùng với đó, cải lương cần mở rộng không gian biểu diễn. Nhà hát vẫn là trung tâm, nhưng không nên là không gian duy nhất. Trường học, không gian văn hóa, điểm du lịch, các sự kiện cộng đồng và nền tảng số đều có thể trở thành nơi cải lương gặp công chúng.

Với khán giả trẻ, có thể bắt đầu từ những sản phẩm ngắn, trích đoạn có chất lượng, trailer, phỏng vấn nghệ sĩ, câu chuyện hậu trường hay nội dung giải thích về nghệ thuật cải lương. Khi sự tò mò được tạo ra, sân khấu có cơ hội đưa họ đến với những tác phẩm dài hơn.

Một hướng đi khác là xây dựng kho dữ liệu số về cải lương. Những vở diễn, trích đoạn, tư liệu, hình ảnh, bản thu âm và câu chuyện của các nghệ sĩ cần được số hóa, lưu trữ có hệ thống. Đây vừa là giải pháp bảo tồn, vừa tạo nguồn tư liệu cho nghiên cứu, đào tạo và sáng tạo những sản phẩm mới.

Tuy nhiên, để những thay đổi ấy không dừng ở các thử nghiệm đơn lẻ, chính sách hỗ trợ cũng cần được đổi mới. Trưởng Ban Lý luận phê bình Hội Sân khấu TP. Hồ Chí Minh, đạo diễn Nguyễn Thanh Hiệp cho rằng, cần chuyển từ tư duy hỗ trợ để nghệ thuật “tồn tại” sang tạo điều kiện để nghệ thuật phát triển; đồng thời nhìn cải lương trong một hệ sinh thái gồm sáng tạo, đào tạo, biểu diễn, truyền thông, công chúng và thị trường.

Ban tổ chức và khách mời tại hội thảo. Ảnh: Thanh Mai

Đặc biệt, bài toán đội ngũ kế cận cần được giải quyết từ sớm. Cải lương muốn có tương lai phải có nghệ sĩ trẻ và công chúng trẻ. Việc đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học, tạo cơ hội cho học sinh tiếp xúc với nghệ sĩ, tham quan hậu trường, trải nghiệm tập luyện và biểu diễn có thể tạo ra một con đường tự nhiên để hình thành thế hệ khán giả mới.

Cải lương cũng cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế trong bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống. Nhiều quốc gia đã xây dựng cơ chế đào tạo chuyên biệt, nguồn lực ổn định và chính sách dài hạn để nghệ thuật truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn có khả năng thích ứng với đời sống mới...