Hồ sơ số 94/2026: Dương Đình Chiến và những trang viết sau hơn nửa thế kỷ

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, một tập hồ sơ gồm nhiều lá thư tay và cuốn sổ nhỏ của quân nhân Dương Đình Chiến vừa được tìm thấy trong nguồn tư liệu thu giữ trên chiến trường. Giữa những trang giấy đã nhòe mờ vẫn còn hiện lên tình cảm gia đình, dấu chân vượt Trường Sơn và tâm hồn của một người lính trẻ qua những bài viết như “Tôi người lái xe”, “Có chúng ta trên hải đảo...”. Dự án Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative - VWAI), do Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University - TTU) chủ trì mong muốn tìm thân nhân và đồng đội để những kỷ vật này có cơ hội trở về với gia đình.

1. Một cái tên bước ra từ hồ sơ chiến tranh

Trong những tập hồ sơ chiến tranh được lưu giữ suốt nhiều thập niên, có những tài liệu chỉ còn vài dòng đánh máy; cũng có những trang giấy bị thời gian làm cho ố mờ, nét chữ nghiêng ngả vì được viết giữa rừng, dưới ánh đèn dầu hoặc trong những phút nghỉ ngắn ngủi trên đường hành quân. Nhưng chỉ cần đọc được một cái tên, nhận ra một địa chỉ hoặc một cách xưng hô thân thuộc, người ta vẫn có thể lần theo những sợi dây mảnh mai ấy để tìm về một gia đình.

Tập tài liệu mang số lưu trữ 05-1688-71, mã số CDEC F034608510860, do nhà nghiên cứu Đăng Quang đang thực hiện trong khuôn khổ Dự án TTU-VWAI, ghi nhận một số giấy tờ cá nhân liên quan đến quân nhân Dương Đình Chiến. Theo phiếu khai thác tài liệu bằng tiếng Anh lập trong chiến tranh, số giấy tờ này được thu giữ tại địa bàn tỉnh Thừa Thiên vào tháng 5/1971. Thành phần hồ sơ gồm những lá thư cá nhân, phong bì thư và một cuốn sổ tay có nhiều trang ghi chép, thơ, bài viết và nhật trình hành quân.

Cho đến nay, tài liệu chưa cho phép kết luận quân nhân Dương Đình Chiến đã hy sinh, mất tích hay còn sống sau chiến tranh. Vì thế, việc công bố thông tin trước hết nhằm tìm kiếm, xác minh nhân thân; kết nối với gia đình, đồng đội và những người từng quen biết ông. Đây cũng là cách trả lại tên tuổi, hoàn cảnh và câu chuyện đời thường cho một con người từng có mặt trong cuộc chiến.

Những ký hiệu hòm thư quân sự xuất hiện trong hồ sơ cho thấy Dương Đình Chiến từng sử dụng các địa chỉ HT 740258 TM01 và HT 41491 PM. Đây có thể là dấu vết quan trọng để các cựu chiến binh, cán bộ quân lực, chính sách hoặc những người từng công tác trong các đơn vị liên quan đối chiếu.

Một tài liệu ghi thời điểm ông bắt đầu lên đường vào chiến trường từ ngày 4/5/1969. Cuốn sổ còn lưu lại những chặng đi qua nhiều trạm giao liên thuộc khu vực Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, trước khi tiếp tục hành trình vào phía Nam. Những con số trạm, ngày đi, ngày nghỉ, quãng đường đã vượt qua được ghi lại ngắn gọn, đều đặn. Đó không chỉ là nhật trình của một cuộc hành quân mà còn là chứng tích về con đường gian khổ của một thế hệ thanh niên miền Bắc đi vào chiến trường.

2. Từ Việt Yên, những cánh thư đi tìm người lính

Trong số những kỷ vật gắn với Dương Đình Chiến có một lá thư đề ngày 15/5/1970, viết tại Việt Yên. Địa danh này thuộc tỉnh Hà Bắc cũ, nay thuộc thành phố Bắc Ninh. Đây là một trong những căn cứ để bước đầu xác định quê quán hoặc nơi cư trú của gia đình quân nhân Dương Đình Chiến có thể nằm tại khu vực Việt Yên và vùng phụ cận.

Bức thư mở đầu bằng lời gọi gần gũi: “Anh Chiến kính mến!”. Người viết cho biết sau một thời gian gia đình chưa nhận được tin, lá thư của anh từ chiến trường gửi về đã đem lại niềm vui và sự yên tâm cho những người đang ngày đêm mong đợi. Trong từng dòng chữ là những lời hỏi thăm sức khỏe, lời động viên người đi xa giữ gìn, yên tâm công tác và hoàn thành nhiệm vụ.

Chiến tranh được nhắc đến trong thư không bằng tiếng súng, mà bằng những điều rất đỗi đời thường: người thân hỏi tin nhau, báo cho nhau biết tình hình gia đình, nhắc tên từng anh em, họ hàng và gửi theo những lời dặn dò. Chính những chi tiết nhỏ ấy giúp hồ sơ không còn là một tập tài liệu vô danh. Sau mỗi ký hiệu quân sự là một mái nhà, một làng quê và những người từng chờ đợi.

Qua bản tổng hợp của phía thu giữ tài liệu và những dòng còn đọc được trên thư, một số tên người thân hoặc người có quan hệ gần gũi với Dương Đình Chiến được nhắc tới gồm:

– Hà Văn Lý, người gửi một bức thư đề ngày 15/5/1970, được tài liệu mô tả là người lớn tuổi hơn hoặc bậc anh, chú trong gia đình;

– Dương Đức Hòa – tên đọc theo bản chụp, cần tiếp tục được thân nhân xác minh;

– Dương Văn Tân;

– Dương Thanh Phong, được ghi kèm một địa chỉ thuộc lực lượng công an;

– Một người chú của Dương Đình Chiến đã gửi thư đề ngày 27/1/1971.

Ngoài ra, trên phong bì còn xuất hiện tên Dương Văn Hiệp, cùng một số hòm thư quân sự. Do bản sao đã mờ và nhiều ký tự bị nhòe, tên đệm hoặc cách viết của một vài người có thể chưa hoàn toàn chính xác. Tuy vậy, họ Dương, địa danh Việt Yên, cùng các tên Hà Văn Lý, Dương Đức Hòa, Dương Văn Tân, Dương Thanh Phong và Dương Văn Hiệp là những đầu mối đáng chú ý nhất để tìm kiếm gia đình.

Rất có thể tại một làng quê thuộc Việt Yên, hơn nửa thế kỷ trước từng có một gia đình nhiều lần viết thư gửi người con, người anh hoặc người cháu tên Dương Đình Chiến đang ở chiến trường. Cũng có thể những người được nhắc đến trong thư nay đã cao tuổi hoặc không còn nữa. Nhưng con cháu của họ có thể vẫn lưu giữ gia phả, giấy báo nhập ngũ, giấy chuyển quân, ảnh chân dung hay những lá thư khác có cùng nét chữ và hòm thư.

Chỉ cần một người nhận ra tên cha, tên ông, tên bác của mình, con đường trở về của tập kỷ vật sẽ được mở ra.

3. “Tôi người lái xe” và tâm hồn phía sau tay lái

Giá trị đặc biệt nhất trong hồ sơ là cuốn sổ tay của Dương Đình Chiến. Cuốn sổ nhỏ, bìa sẫm màu, nhiều trang đã ngả màu và nhòe mực. Trong đó có nhật trình hành quân, những dòng tự sự, thơ và các bài viết mang tên hoặc chủ đề như “Tôi người lái xe”, “Có chúng ta trên hải đảo...”.

Những trang viết cho thấy chủ nhân cuốn sổ nhiều khả năng có liên quan đến nhiệm vụ lái xe hoặc vận tải quân sự. Tuy nhiên, cần tiếp tục đối chiếu hồ sơ đơn vị và lời kể đồng đội trước khi có thể khẳng định chính xác chức vụ, binh chủng của ông.

“Tôi người lái xe” không chỉ là lời giới thiệu một công việc. Trong hoàn cảnh chiến trường, người lái xe là người đem lương thực, vũ khí, thuốc men và lực lượng vượt qua bom đạn đến các đơn vị phía trước. Mỗi vòng bánh xe quay là một lần đối mặt với đường lầy, dốc cao, cầu hỏng, máy bay trinh sát và những trận đánh phá bất ngờ. Đằng sau tay lái là trách nhiệm đối với đồng đội đang chờ ở chiến trường.

Người lính ấy ghi lại cuộc sống bằng một giọng văn mộc mạc nhưng giàu cảm xúc. Những điều ông suy nghĩ không chỉ quanh quẩn ở bản thân. Từ con đường Trường Sơn, tâm trí ông hướng tới đồng đội, quê hương và những miền đất xa xôi của Tổ quốc.

Bài viết “Có chúng ta trên hải đảo...” mở ra một không gian khác. Dù đang hành quân giữa núi rừng, người lính vẫn nghĩ về biển đảo, về những con người đang ngày đêm canh giữ nơi đầu sóng. Hai chữ “chúng ta” mang một ý nghĩa sâu sắc: Tổ quốc ở đâu, người chiến sĩ có mặt ở đó; từ đường Trường Sơn đến hải đảo xa xôi đều chung một ý chí gìn giữ non sông.

Trong cuốn sổ còn có bài viết mang dáng dấp một bài ca về người lính lái xe, những dòng ghi chép về đường hành quân và nhiều đoạn thể hiện khát vọng sống, niềm tin vào ngày mai. Giữa hoàn cảnh thiếu thốn, ông vẫn dành thời gian viết, chép thơ và lưu lại suy nghĩ. Điều đó cho thấy Dương Đình Chiến là một người lính có đời sống tinh thần phong phú, yêu văn chương và luôn quan sát những gì diễn ra quanh mình.

Có thể ông không nghĩ những trang viết ấy sẽ tồn tại lâu hơn cả cuộc chiến. Ông càng không thể hình dung rằng hơn nửa thế kỷ sau, những nét mực của mình lại được đọc bởi những người chưa từng gặp mặt. Nhưng chính vì thế, cuốn sổ càng trở thành một chứng nhân đặc biệt: chân thực, riêng tư và không thể thay thế.

4. Hành trình tháng 5/1969 qua những trạm giao liên

Phần nhật trình trong sổ cho biết Dương Đình Chiến lên đường vào ngày 4/5/1969. Ông đi qua các trạm giao liên thuộc huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình; có những ngày được cấp lương thực và nghỉ lại, rồi tiếp tục vượt qua các trạm mang số hiệu 32, 33, 34, 5, 6, 7, 10, 17, 21, 22, 23 và một số trạm khác.

Tài liệu ghi ông tới trạm 42A vào ngày 26/5/1969. Những trang sau còn tiếp tục ghi ngày đi, số người trong đội hình, thời gian xuất phát, nghỉ dọc đường và tình hình sức khỏe. Chỉ trong vài tuần, người lính đã đi qua một chuỗi trạm dài, mang theo ba lô, thư nhà và cuốn sổ nhỏ.

Mỗi ký hiệu tưởng như khô khan ấy đều gắn với một địa điểm từng có lán nghỉ, bếp Hoàng Cầm, kho gạo, bệnh xá hoặc đội giao liên. Đồng đội của Dương Đình Chiến có thể là những người cùng xuất phát trong tháng 5/1969, từng nghỉ tại các trạm ở Lệ Thủy hoặc cùng tới trạm 42A ngày 26/5/1969.

Nếu xác định được đơn vị quản lý các hòm thư HT 740258 TM01 và HT 41491 PM, hành trình của ông sẽ rõ ràng hơn. Từ đó có thể tìm ra phiên hiệu đơn vị, nhiệm vụ, nơi hoạt động và số phận của người lính sau thời điểm tháng 5/1971.

Đây là lý do lời kêu gọi không chỉ hướng đến gia đình mà còn gửi tới những cựu chiến binh từng làm nhiệm vụ lái xe, vận tải, giao liên hoặc công tác tại chiến trường Trị - Thiên - Huế trong giai đoạn 1969–1971. Ký ức của một đồng đội, dù chỉ là tên một đơn vị, biệt danh của người lính hoặc đặc điểm quê quán, cũng có thể trở thành chìa khóa mở hồ sơ.

5. Mong một ngày kỷ vật được trở về

Những lá thư và cuốn sổ của Dương Đình Chiến đã đi qua một hành trình ngoài sức tưởng tượng. Từ ba lô của người lính trên chiến trường, chúng trở thành tài liệu thu giữ, được sao chụp, dịch thuật, lập phiếu khai thác rồi lưu giữ tại Hoa Kỳ. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, những bản chụp ấy lại được đưa ra ánh sáng trong một nỗ lực nhân đạo nhằm tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh.

Giá trị của hồ sơ không chỉ nằm ở thông tin quân sự. Điều còn lại sâu sắc nhất là tình người: một gia đình ở Việt Yên ngóng tin; một người chú viết thư cho cháu; những người thân mang họ Dương gửi lời hỏi thăm; một người lính trẻ tranh thủ ghi lại suy nghĩ giữa những chặng đường hành quân.

Văn hóa tri ân không dừng lại ở việc tưởng nhớ những người đã hy sinh. Tri ân còn là cố gắng trả lại tên cho những hồ sơ vô danh, trả kỷ vật về đúng mái nhà và nối lại những mối liên hệ từng bị chiến tranh cắt đứt. Mỗi bức thư trở về với gia đình là một phần ký ức được hồi sinh. Mỗi cuốn nhật ký tìm được chủ nhân là một cuộc đoàn tụ của lịch sử.

Dự án TTU-VWAI trân trọng đề nghị các cơ quan chức năng, hội cựu chiến binh, ban liên lạc truyền thống, chính quyền và nhân dân khu vực Việt Yên, tỉnh Hà Bắc cũ – nay thuộc tỉnh Bắc Giang, hỗ trợ tìm kiếm thông tin về quân nhân Dương Đình Chiến cùng những người có tên:

– Hà Văn Lý;

– Dương Đức Hòa;

– Dương Văn Tân;

– Dương Thanh Phong;

– Dương Văn Hiệp.

Đồng thời, mong các cựu chiến binh từng hành quân qua hệ thống trạm giao liên ở Lệ Thủy, Quảng Bình trong tháng 5/1969; từng công tác tại chiến trường Trị - Thiên - Huế giai đoạn 1969–1971; hoặc biết các hòm thư HT 740258 TM01, HT 41491 PM, liên hệ cung cấp thông tin.

Có thể Dương Đình Chiến đã trở về sau chiến tranh và hiện vẫn còn sống ở một miền quê nào đó. Cũng có thể gia đình đã chờ ông suốt nhiều năm mà chưa biết những trang viết cuối cùng đang được lưu giữ ở bên kia đại dương. Dù trong hoàn cảnh nào, việc tìm thấy thân nhân vẫn mang ý nghĩa đặc biệt: giúp xác minh nhân thân, làm rõ số phận người lính và tạo điều kiện để những lá thư, cuốn sổ cùng các trang viết “Tôi người lái xe”, “Có chúng ta trên hải đảo...” được trở về với nơi chúng thuộc về.

Bởi hơn nửa thế kỷ qua, những trang giấy ấy dường như vẫn đang chờ một tiếng gọi thân quen: Anh Chiến ơi, thư và sổ của anh đã tìm thấy đường về…

Hà Nội, 12/9/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU–VWAI)