'Chiến dịch 500 ngày đêm' ở Huế: Những bước chân không mỏi đi tìm đồng đội

'Chiến dịch 500 ngày đêm' ở Huế: Những bước chân không mỏi đi tìm đồng đội

SKĐS - Từ những cánh rừng trên đất bạn Lào đến từng mét đất ở Huế, những người lính Đội Quy tập 192 vẫn không ngừng lần theo các dấu tích chiến tranh với mong mỏi đưa đồng đội trở về.

Nhiều năm qua, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ luôn được Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm, xác định là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thể hiện trách nhiệm, tình cảm và sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Tiếp nối hành trình ấy, "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" (gọi tắt là "Chiến dịch 500 ngày đêm") được triển khai nhằm đẩy nhanh việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Tại TP Huế, "Chiến dịch 500 ngày đêm" được tích cực triển khai với nhiều phần việc cụ thể, từ rà soát, xác minh nguồn tin, tổ chức tìm kiếm tại các khu vực đến lấy mẫu sinh phẩm phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại các nghĩa trang.

Ký ức hơn nửa thế kỷ mở lối tìm kiếm

Bên cạnh sự vào cuộc của các lực lượng chức năng còn có sự đồng hành, hưởng ứng của người dân, đặc biệt là những cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu trong những năm tháng chiến tranh. Những ký ức, thông tin được họ lưu giữ suốt nhiều thập kỷ trở thành nguồn tư liệu quý, giúp lực lượng tìm kiếm có thêm cơ sở xác minh, khoanh vùng và tổ chức quy tập hài cốt liệt sĩ.

Cựu chiến binh Lê Hữu Tòng (trú phường Phú Bài, TP Huế) là một trong những người lưu giữ nhiều thông tin quan trọng về trận đánh và sự hy sinh của các chiến sĩ đặc công ở Huế năm xưa. Những ký ức được ông gìn giữ hơn nửa thế kỷ qua đã trở thành nguồn thông tin, giúp Đội Quy tập 192 (Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự TP Huế) có thêm cơ sở xác minh, khoanh vùng khu vực tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại khu vực ga Hương Thủy.

Ông Lê Hữu Tòng trao đổi với phóng viên.

Ông Tòng từng là chiến sĩ Đại đội 3, Tiểu đoàn 1 (Thành đội Huế), trực tiếp tham gia trận đánh Động Tòa đêm 20/5/1968. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, ký ức về trận đánh ác liệt ấy cùng những đồng đội đã nằm lại vẫn luôn đau đáu trong tâm trí.

Ông nhớ lại, sau trận đánh, nhiều chiến sĩ đã hy sinh và bị quân địch đưa về khu vực trảng cát trước ga Hương Thủy để chôn lấp.

"Đại đội 3, Tiểu đoàn 1 của tôi đêm đó xuất phát hơn 100 anh em. Nhiều người mới bổ sung đến nên chưa kịp nhớ tên nhau. Sau trận chiến chỉ còn vài người bị thương thoát ra được. Hàng chục chiếc ba lô để lại nơi trước lúc xuất phát mãi không có người quay về nhận", ông Tòng kể.

Khu vực gần ga Hương Thủy đang được Đội 192 tổ chức khảo sát, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Sau ngày đất nước thống nhất, trong thời gian công tác tại Hương Thủy, ông Tòng nhiều lần cùng đồng đội lần theo thông tin, tìm kiếm khu vực nghi có hố chôn tập thể gần ga Hương Thủy. Sau khi nghỉ hưu, ông tiếp tục cung cấp những ký ức, thông tin và manh mối quan trọng cho cơ quan chức năng phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Năm 1993, một đợt khai quật tại khu vực này được triển khai, lực lượng chức năng đã cất bốc được nhiều hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, theo ông Tòng, dưới lớp đất nơi đây vẫn còn nhiều đồng đội chưa được tìm thấy để đưa trở về.

Không bỏ sót một mét đất trong hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ

Từ những thông tin của ông Tòng cung cấp và những nhân chứng khác, Đội Quy tập 192 tiến hành khảo sát hiện trường, xác minh thông tin, đối chiếu lời kể với tài liệu lưu trữ để khoanh vùng khu vực nghi vấn.

Các chiến sĩ thắp nén hương tại bàn thờ được đặt ở trong lán dựng tạm tại hiện trường.

Sau thời gian xây dựng kế hoạch, ngày 10/7, các cán bộ, chiến sĩ đã có mặt ở khu vực ga Hương Thủy để triển khai công tác phục vụ tìm kiếm, quy tập. Trước khi bắt đầu ngày làm việc từ 6 giờ 30 sáng, họ đều thành kính thắp nén hương lên bàn thờ nhỏ đặt trong lán tạm dựng tại hiện trường.

Do khu vực tìm kiếm bị cỏ dại và cây bụi phủ kín, những người lính phải phát quang từng khoảng đất, tạo mặt bằng trước khi tiến hành đào tìm. Những lớp đất mặt dần được mở ra, nhịp làm việc cũng chậm hơn khi các tổ công tác tiếp cận sâu hơn vào khu vực nghi vấn.

Có thời điểm, 3 cán bộ, chiến sĩ cùng tập trung quanh một vị trí. Một người cẩn thận bóc đất, một người quan sát những thay đổi rất nhỏ của lớp địa tầng, người còn lại chuẩn bị dụng cụ để xử lý nếu phát hiện dấu hiệu bất thường.

Chỉ một mảnh tăng võng đã mục, chiếc cúc áo hay đoạn dây dù còn sót lại cũng khiến cả tổ công tác lập tức dừng lại kiểm tra. Những lớp đất xung quanh tiếp tục được bóc tách chậm hơn, kỹ hơn nhằm giữ nguyên hiện trạng trước khi mở rộng phạm vi khảo sát.

Các chiến sĩ tiến hành đào tìm hài cốt liệt sĩ.

Theo các cán bộ Đội Quy tập 192, công việc này đòi hỏi sự kiên trì cao độ. Có những ngày đơn vị đào một diện tích lớn nhưng chưa phát hiện thêm dấu tích nào. Cũng có những lần chỉ từ một hiện vật nhỏ, lực lượng tìm kiếm có thêm cơ sở để xác định hướng triển khai tiếp theo.

Bởi vậy, thử thách lớn nhất không chỉ nằm ở cái nắng gay gắt hay những hố đào sâu, mà còn ở sự nhẫn nại và cẩn trọng trong từng thao tác.

Đại úy Nguyễn Văn Lệ.

Đại úy Nguyễn Văn Lệ là một trong những cán bộ trực tiếp tham gia tìm kiếm tại khu vực ga Hương Thủy.

Vừa kết thúc nhiều tháng làm nhiệm vụ quy tập hài cốt liệt sĩ trên đất bạn Lào, anh chỉ kịp về quê Hà Tĩnh thăm gia đình vài ngày rồi trở lại đơn vị tiếp tục tham gia "Chiến dịch 500 ngày đêm".

Theo Đại úy Lệ, mỗi địa bàn có những khó khăn riêng. Nếu ở Lào, nhiều khu vực phải mất từ 3 đến 5 ngày băng rừng mới tiếp cận được hiện trường thì tại Huế, thử thách lại nằm ở sự tỉ mỉ trong từng lớp đất cát.

Dù ở đâu, chúng tôi cũng không được phép nóng vội. Chỉ một sơ suất rất nhỏ cũng có thể làm ảnh hưởng đến hài cốt hoặc những di vật còn sót lại. Điều thôi thúc anh em vẫn là mong muốn sớm đưa các liệt sĩ trở về với gia đình.

Đại úy Nguyễn Văn Lệ nói.

Gần 11 giờ, nắng như hắt lửa xuống khu vực tìm kiếm. Mồ hôi thấm đẫm lưng áo, đất cát bám kín ống quần của các chiến sĩ. Sau khi hoàn thành phần việc buổi sáng, tổ công tác thu dọn dụng cụ, rời hiện trường để ăn trưa, nghỉ ngơi.

Đúng 13 giờ, các cán bộ, chiến sĩ trở lại khu vực tìm kiếm. Sau ít phút kiểm tra lại hiện trường và dụng cụ, các chiến sĩ tiếp tục công việc theo kế hoạch đã được phân công. Dưới cái nắng vẫn còn gay gắt, thời gian làm việc buổi chiều kéo dài liên tục đến cuối ngày.

Khoảng 17 giờ 30 phút, công việc trong ngày tạm khép lại. Dụng cụ được vệ sinh sạch sẽ rồi đưa về nơi tập kết, các vị trí đang khảo sát được che chắn để tiếp tục triển khai vào ngày hôm sau.

Sau nhiều giờ tìm kiếm trong nắng gắt, các chiến sĩ tranh thủ một khoảng nghỉ ngắn dưới lán dã chiến.

Góp thêm hy vọng trả lại tên cho những người đã hy sinh

Đội Quy tập 192 hiện có 50 cán bộ, chiến sĩ bao gồm 9 chiến sĩ mới vừa được tăng cường thêm. Trong "Chiến dịch 500 ngày đêm", lực lượng đang được phân công thành nhiều bộ phận, vừa trực tiếp thực hiện nhiệm vụ quy tập, vừa lấy mẫu ADN, xử lý nguồn tin, hỗ trợ thân nhân liệt sĩ và sẵn sàng cơ động khi xuất hiện thông tin mới.

Đặc thù của công tác quy tập là nguồn tin luôn tiếp tục xuất hiện. Có những thông tin được người dân cung cấp sau hàng chục năm, cũng có những tư liệu chỉ được phát hiện khi đối chiếu với hồ sơ lưu trữ hoặc lời kể của các cựu chiến binh.

Thượng tá Ngô Trí Hùng, Đội trưởng Đội Quy tập 192 thắp hương tại bàn thờ được đặt ở trong lán dựng tạm tại hiện trường.

Theo Thượng tá Ngô Trí Hùng, Đội trưởng Đội Quy tập 192, mỗi nguồn tin, dù từ người dân cung cấp, lời kể nhân chứng hay tài liệu, đều phải được xác minh, đối chiếu nhiều lần trước khi xây dựng phương án triển khai.

"Sau khi tiếp nhận thông tin, đơn vị tiến hành khảo sát địa hình, địa vật, đánh giá điều kiện thời tiết, giao thông, khả năng cơ động rồi mới xác định hướng triển khai. Chỉ khi các dữ liệu có đủ căn cứ, việc khai quật mới được thực hiện", Thượng tá Hùng cho hay.

Trong quá trình khảo sát, những thay đổi nhỏ của lớp địa tầng cũng được cán bộ lưu ý. Những khu vực có lớp đất tơi xốp, màu sắc khác biệt hoặc dấu hiệu từng bị tác động sẽ được đánh dấu để tiếp tục kiểm tra. Tuy nhiên, đó mới chỉ là căn cứ ban đầu, bởi mọi nhận định đều phải được kiểm chứng qua quá trình khai quật thực tế.

Khi hố đào xuống sâu, các thao tác cũng dần thay đổi. Cuốc được thay bằng dụng cụ nhỏ hơn, đôi tay chiến sĩ cũng phải đeo găng để hạn chế ảnh hưởng đến hài cốt và di vật.

"Khi đào đến những vị trí nghi ngờ, anh em gần như không còn dùng cuốc mà chuyển sang dùng tay để tránh làm ảnh hưởng", Thượng tá Hùng chia sẻ.

Quá trình tìm kiếm, quy tập được các chiến sĩ thực hiện một cách tỉ mỉ, cẩn trọng.

Việc phát hiện hài cốt mới chỉ là một phần của quy trình. Sau khi cất bốc, toàn bộ di vật, hiện trạng, vị trí phát hiện cùng các nguồn thông tin liên quan tiếp tục được tập hợp, đánh giá để hoàn thiện hồ sơ theo quy định.

Mỗi di vật, dù chỉ là một chiếc cúc áo, một mảnh tăng võng hay một đoạn dây dù, đều có thể trở thành căn cứ quan trọng phục vụ quá trình xác định thông tin về liệt sĩ sau này.

"Việc xác định phải hoàn toàn dựa trên cơ sở khoa học, tuyệt đối không dựa vào ngoại cảm hay những yếu tố tâm linh. Mỗi trường hợp đều được thực hiện theo quy trình rất chặt chẽ để bảo đảm tính chính xác", Thượng tá Hùng nhấn mạnh.

Một số vật dụng được tìm thấy trong quá trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại khu vực ga Hương Thủy.

Đằng sau mỗi hố đào được mở là nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng thu thập thông tin, khảo sát và kiểm chứng. Với những người lính Đội Quy tập 192, điều quan trọng không phải đào thật nhiều, mà là xác định đúng vị trí, đúng thông tin để mỗi lần cất bốc đều góp thêm hy vọng trả lại tên cho những người đã hy sinh.

Hành trình không ngơi nghỉ

Nhiều năm qua, Đội Quy tập 192 còn đảm nhận nhiệm vụ tìm kiếm hài cốt quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại nước bạn Lào. Với những người lính làm công tác đặc biệt này, mỗi chuyến đi không chỉ là hành trình giữa núi rừng, nơi đất khách, mà còn là quá trình tìm kiếm những đồng đội đã nằm lại sau chiến tranh.

Mỗi địa bàn lại có những khó khăn riêng. Nếu tại Huế, thử thách đến từ sự thay đổi của địa hình, dấu tích bị thời gian tác động thì ở Lào, lực lượng tìm kiếm phải đối mặt với giao thông cách trở, bất đồng ngôn ngữ và điều kiện sinh hoạt giữa rừng sâu.

Các chiến sĩ băng rừng, vượt suối tìm hài cốt liệt sĩ tại nước bạn Lào. Ảnh: Đội 192 cung cấp.

Nguồn tin từ người dân là một trong những căn cứ quan trọng trong quá trình tìm kiếm. Tuy nhiên, ở nhiều khu vực của Lào, dân cư thưa thớt, điều kiện kinh tế còn khó khăn nên việc tiếp cận thông tin không hề dễ dàng.

Để có được một manh mối giá trị, cán bộ, chiến sĩ nhiều lần phải đến từng bản làng, gặp gỡ người dân, tìm lại những ký ức đã cách xa hàng chục năm. Bù lại, nhiều khu vực ở Lào ít chịu tác động của quá trình đô thị hóa nên địa hình, dấu tích vẫn còn tương đối nguyên trạng. Đây là cơ sở để lực lượng tìm kiếm đối chiếu với tài liệu lịch sử, bản đồ tác chiến và thông tin nhân chứng.

Từ tháng 10 đến tháng 5 năm sau, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập 192 thường xuyên lên đường thực hiện nhiệm vụ tại Lào. Điều để lại nhiều xúc động với những người lính quy tập không chỉ là thời khắc tìm thấy hài cốt liệt sĩ, mà còn là tình cảm đặc biệt của nhân dân nước bạn Lào dành cho bộ đội Việt Nam.

Hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại nước bạn Lào. Ảnh: Đội 192 cung cấp.

Trong quá trình làm nhiệm vụ, đơn vị có những cuộc tìm kiếm kéo dài nhiều tháng, thậm chí qua nhiều mùa khô. Có khu vực phải nhiều lần quay lại, từng bước mở rộng phạm vi khảo sát để tìm thêm dấu tích của đồng đội.

"Có những khu vực đào hết mùa này sang mùa khác. Đến lúc tìm thấy một hài cốt liệt sĩ, cả đơn vị gần như vỡ òa. Có người bật khóc vì vui", Thượng tá Hùng nhớ lại.

Những cuộc tìm kiếm cũng để lại nhiều ám ảnh về sự khốc liệt của chiến tranh. Có trường hợp hài cốt còn dấu tích đầu đạn, có nơi bom chưa nổ nằm ngay gần vị trí cất bốc. Những hiện vật còn sót lại là minh chứng cho những năm tháng chiến đấu gian khổ của thế hệ đi trước.

"Nhìn những dấu tích còn lại mới hình dung được sự khốc liệt của chiến tranh. Mỗi lần tìm thấy hài cốt, anh em càng thấm thía hơn sự hy sinh to lớn của các liệt sĩ", Thượng tá Hùng nói.

Những bữa ăn trong rừng, bên bờ suối của các chiến sĩ khi tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại nước bạn Lào. Ảnh: Đội 192 cung cấp.

Theo Thượng tá Hùng, việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ và xác định danh tính liệt sĩ là chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước, thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Vì vậy, mỗi cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập 192 đều xác định đây không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm và vinh dự của người lính.

"Đối với cán bộ, chiến sĩ của Đội, dù làm nhiệm vụ ở Lào hay trên địa bàn Huế, dù phải xa gia đình, xa quê trong thời gian dài, anh em đều xác định đây là nhiệm vụ thiêng liêng. Với tình cảm và trách nhiệm của mình, toàn đơn vị luôn quyết tâm hoàn thành tốt nhiệm vụ, góp phần sớm đưa các liệt sĩ trở về với đất mẹ và gia đình", Thượng tá Hùng chia sẻ.