'Chiến tranh trên gương mặt đàn bà'

Nhà thơ, nhà báo chiến trường Phạm Hồ Thu trong lần về thăm lại chiến trường xưa và trả lời phỏng vấn báo chí hồi năm 2022. Ảnh: X.H

Từ lời kêu gọi của Ban Tuyên huấn Khu ủy khu 5, đầu năm 1974, Phạm Hồ Thu cùng một số phóng viên trẻ của báo Nhân dân và sinh viên khoa Ngữ văn của Đại học Tổng hợp Hà Nội xung phong vào miền Nam.

Thung lũng Xuyên Trà

Nhóm phóng viên trẻ của báo Nhân dân được tăng cường cho lực lượng thường trú của Đài Phát thanh Giải phóng - nơi có hai phóng viên vừa hy sinh. Họ có nhiệm vụ quan trọng là viết những bài phản ánh chân thực cuộc chiến đấu giành đất giành dân và cuộc đấu tranh thi hành Hiệp định Paris tại vùng đất Quảng Đà.

Những ngày tháng ác liệt ấy, người ta thấy một cô gái nói giọng Hà Nội xuất hiện ở các hội nghị nổi dậy, ở các đơn vị quân đội, du kích và đặc biệt là ở các cơ quan bám sát chiến trường như Mặt trận, Công đoàn, đặc khu Đoàn Quảng Đà... để nắm bắt tình hình, gặp một số cơ sở từ trong thành ra.

Thung lũng Xuyên Trà (huyện Duy Xuyên cũ) là nơi các đơn vị quân đội đóng quân cản địch lấn đất. Nhiều trận pháo và các trận càn của địch đã xảy ra nơi đây. Tháng 12 năm 1974, một trận càn rất lớn của phía địch với âm mưu đánh thẳng vào các đơn vị quân đội, du kích và cơ quan chỉ huy của mặt trận khu vực Quảng Nam - Đà Nẵng đã xảy ra.

Thung lũng Xuyên Trà nằm trọn trong vòng vây địch, với lực lượng địch đông gấp bội, cùng sự yểm trợ của pháo hạng nặng, xe tăng và máy bay. Hôm ấy, nhà báo Phạm Hồ Thu đang đi vùng sâu để viết bài về những người dân vùng địch chiếm đóng ở các xã vùng Đông Quế Sơn. Đêm trước đó, chị nằm hầm với đội du kích mật.

Rạng sáng, được báo tình hình địch có một trận càn rất lớn, với xe tăng yểm trợ, lực lượng du kích bắt buộc rút để bảo toàn lực lượng. Những người du kích bung hầm, đưa chị Thu chạy vượt vòng vây. Vượt qua được vòng vây, chị về được thung lũng Xuyên Trà - nơi có những người lính Tiểu đoàn 2 của Mặt trận 44 Quảng Đà đang chiến đấu quyết liệt với lực lượng mấy trung đoàn địch đang vây chặt, với âm mưu sẽ bắt sống bộ chỉ huy tiểu đoàn và các đơn vị bộ đội địa phương đóng quân ở đây.

Phạm Hồ Thu trong cuộc gặp các nhà thơ và bạn đọc Mỹ ở Đại học Boston Massachusetts trong chuyến chị cùng các nhà thơ VN sang giao lưu với các nhà văn chiến binh Mỹ.

Lọt được vào hầm chỉ huy của Tiểu đoàn 2, chị chứng kiến cuộc chiến đấu quá dũng cảm của những người lính. Và chị xin ở lại để chiến đấu cùng những người lính của Mặt trận 4, mặc dù lúc ấy một trận sốt rét đến đang làm sức khỏe chị suy kiệt.

Sau này chị nhớ lại: “Nếu hôm ấy không có sự kiên quyết của tiểu đoàn trưởng Nguyễn Đức Thành bắt chị vượt vòng vây thì có lẽ hôm ấy chị đã nằm lại vùng đất Duy Xuyên, nơi mà nhiều đồng đội đã hy sinh".

Chị luôn nhớ những ngày cuối tháng 3 năm 1975, với chiến dịch giải phóng Quảng Nam - Đà Nẵng, chị vinh dự có mặt cùng đoàn quân đó. Phạm Hồ Thu là một trong những phóng viên đầu tiên có mặt tại điểm nóng và có những bài viết đầu tiên về cuộc chiến đấu giải phóng Quảng Nam - Đà Nẵng. Bài viết đó vang vọng trên Đài phát thanh mà đơn vị chị vừa chiếm được, được tiếp sóng của Đài phát thanh Giải phóng Trung ương (đóng tại Hà Nội), vang lên báo tin vui giải phóng với nhân dân cả nước và nhân dân toàn thế giới.

Thơ là “Quà tặng”

Đã 50 mùa xuân đi qua, nhà báo Phạm Hồ Thu vẫn nhớ những ngày Tết năm Giáp Dần -1974 - khi đó Khu ủy Khu 5 đóng ở Hiệp Đức. Chị nói, đêm giao thừa ở căn cứ nhớ nhà, nhớ Hà Nội vô cùng. Sau cái Tết đáng nhớ đó, là chuẩn bị cho đợt chiến dịch mùa xuân. Không ai nghĩ đây là cái Tết cuối cùng ở rừng để chuẩn bị cho trận đánh cuối cùng.

Nhà báo Phạm Hồ Thu bên mộ họa sĩ Hà Xuân Phong

“Bao năm tháng đã qua, tôi vẫn nhớ cái Tết rừng năm ấy. Và tôi nhớ những người lính, những người đồng đội, những đồng nghiệp của tôi đã ngã xuống cho những mùa xuân hòa bình” - chị Phạm Hồ Thu nói.

Những năm tháng ở chiến trường đã giúp chị vượt qua bệnh tật hiểm nghèo, những khó khăn trong cuộc sống, rèn luyện một tinh thần thép. Với chị và đồng đội khu 5, việc được trở về thăm lại chiến trường xưa không chỉ là dịp để tri ân những đồng đội đã khuất, mà còn là cách để tìm lại một phần ký ức hào hùng và tiếp thêm sức mạnh cho hiện tại.

Phạm Hồ Thu là một nhà báo say mê nghề và chị đã có những thành tựu nhất định (chị đã ba lần đoạt giải Nhì báo chí quốc gia), nhưng chị còn là một nhà thơ. Sau những ngày làm báo sôi nổi, chị quay về với văn chương, với thơ. Chị đã xuất bản ba tập thơ "Quà tặng", "Chiều Trương Chi" và trường ca "Chiến tranh trên gương mặt đàn bà", trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 2005.

Phạm Hồ Thu là một trong mấy chục nhà văn đã tham gia chiến tranh được Hội Nhà văn Việt Nam cử đi Mỹ dự các cuộc hội thảo về văn học chiến tranh và giới thiệu thơ tại Mỹ. Thơ Phạm Hồ Thu được đánh giá là một giọng điệu nữ riêng biệt, với sự nồng nàn và chân thành tận cùng, khắc họa những tâm hồn đàn bà luôn hướng tới vẻ đẹp sâu sắc của tình yêu và những giá trị sống...

Hiện tại chị vẫn làm thơ và đang viết một trường ca về biển, viết về Quảng Nam - Đà Nẵng mà chị luôn yêu và nhớ về...

Phạm Hồ Thu đã ba lần nhận giải thưởng văn chương: Giải thưởng cuộc thi thơ năm 1989-1990 của báo Văn nghệ; Giải thưởng của Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật Việt Nam cho tập thơ “Quà tặng” và Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cho trường ca “Chiến tranh trên gương mặt đàn bà”.

Thơ Phạm Hồ Thu đã được giới thiệu tại Mỹ trong chương trình giao lưu của nhà thơ tại Học viện William Joyner - tổ chức của các nhà văn, học giả Cựu chiến binh Mỹ tại Đại học Massachusets, USA năm 2015.