Để di sản báo chí tiếp tục 'sống' trong thời đại số

Những hiện vật kể chuyện lịch sử

Không ồn ào, không náo nhiệt, giữa nhịp sống hiện đại của Hà Nội, Bảo tàng Báo chí Việt Nam giống như một miền ký ức được chắt chiu từ hàng chục nghìn hiện vật, tài liệu, mà các thế hệ người làm báo đã gìn giữ suốt nhiều thập kỷ.

Chị Nguyễn Thu Hiền, thuyết minh viên của bảo tàng giới thiệu các hiện vật vơíkhách tham quan.

Tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam, có những hiện vật không chỉ kể câu chuyện về nghề báo, mà còn những câu chuyện của lịch sử dân tộc. Chị Nguyễn Thu Hiền, thuyết minh viên của bảo tàng cho biết, một trong những hiện vật đặc biệt ở bảo tàng là những tờ báo Pháp xuất bản vào tháng 5/1954 đang được lưu giữ tại đây. "Điện Biên Phủ đã thất thủ", "Ngừng bắn ở Đông Dương", "Tranh cãi quanh bàn tròn hội nghị Genève"... là những hàng tít nổi bật trên những số báo đầu tiên đưa tin về thất bại của quân đội Pháp tại Điện Biên Phủ.

“Những tờ báo ấy được nhà sưu tầm người Pháp Jean-Marie Jacquemin gìn giữ suốt nhiều thập kỷ trước khi quyết định trao tặng Việt Nam. Cha ông là người đã lưu giữ từ những năm chiến tranh Đông Dương. Sau này, khi nhìn lại những bài báo về Điện Biên Phủ, về hòa bình ở Việt Nam, ông nghĩ rằng những tư liệu ấy cần được trở về nơi chúng thuộc về”, chị Nguyễn Thu Hiền cho hay.

Hiện vật được trưng bày tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam.

Tại một góc nhỏ của bảo tàng, tấm bản đồ Sài Gòn do ông Nguyễn Thanh Bền, phóng viên Thông tấn xã Giải phóng vẽ tay được đặt trang trọng sau lớp kính bảo quản. Chị Nguyễn Thu Hiền, thuyết minh viên của bảo tàng kể, những năm công tác tại chiến khu Tây Ninh, ông luôn đau đáu hướng về Sài Gòn và mong chờ ngày đất nước thống nhất. Tấm bản đồ ấy đã theo ông suốt nhiều năm như một phần ký ức không thể tách rời. Đến năm 2015, khi cán bộ bảo tàng tìm đến khai thác tư liệu, ông quyết định trao tặng lại hiện vật. Đằng sau những nét bút giản dị ấy là nỗi nhớ một thành phố và khát vọng về ngày đoàn tụ của dân tộc.

Mỗi hiện vật tại bảo tàng lại kể một câu chuyện lịch sử khác nhau.

Nhiều người cũng không khỏi xúc động khi đứng trước những chiếc xe đạp cũ đã nhuốm màu thời gian, "người bạn đồng hành" của các nhà báo trên những chặng đường tác nghiệp đầy hiểm nguy. Chiếc xe đạp Thống Nhất của nhà báo, liệt sĩ Đặng Loan là một trong những hiện vật như thế. Từ đầu những năm 1960, chiếc xe đã cùng ông đi qua nhiều vùng chiến sự miền Tây Nghệ An. Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, chiếc xe đã chở theo những bản tin, đưa tin từ các vùng chiến sự, góp phần vào sự nghiệp báo chí cách mạng tại địa phương. Ngày 23/5/1965, một trận bom của đế quốc Mỹ đánh vào trụ sở báo đã cướp đi sinh mạng của nhà báo Đặng Loan cùng đồng nghiệp. Chiếc xe còn lại hôm nay trở thành chứng nhân lặng lẽ cho sự hy sinh của một thế hệ người làm báo.

Hay chiếc xe đạp Peugeot, kỷ vật gắn với nhà báo liệt sĩ Trịnh Hoàng Đạm, nguyên phóng viên Báo Cứu Quốc. Những năm 1950, chiếc xe là phương tiện giúp ông thực hiện công tác tuyên truyền tại chiến khu Việt Bắc. Năm 1953, trước khi lên Điện Biên Phủ làm nhiệm vụ tuyên truyền về chiến dịch, ông gửi lại chiếc xe cho gia đình, rồi ông mãi mãi không trở về. Hơn nửa thế kỷ sau, chiếc xe ấy mới tiếp tục cuộc hành trình của mình khi được trao lại cho Bảo tàng Báo chí Việt Nam.

Đẩy mạnh số hóa, lan tỏa giá trị di sản báo chí cách mạng

Bà Lê Mỹ Ái Linh, Giám đốc Bảo tàng Báo chí Việt Nam cho biết, Bảo tàng Báo chí Việt Nam xác định sứ mệnh cốt lõi của mình là lưu giữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản báo chí cách mạng Việt Nam; qua đó góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp niềm tự hào nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh chính trị của người làm báo hôm nay. Trong bối cảnh mới, khi báo chí đang chuyển động nhanh dưới tác động của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và sự thay đổi mạnh mẽ trong thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng, việc bảo tồn di sản báo chí không chỉ dừng lại ở gìn giữ hiện vật, tư liệu, hình ảnh hay ấn phẩm báo chí.

“Quan trọng hơn là phải làm cho di sản tiếp tục đối thoại với công chúng hôm nay, đặc biệt là thế hệ trẻ và đội ngũ những người làm báo trong tương lai. Định hướng phát triển của Bảo tàng thời gian tới vừa là thiết chế văn hóa chuyên ngành, vừa tạo không gian giáo dục truyền thống nghề báo, trở thành địa chỉ kết nối ký ức báo chí với đời sống báo chí đương đại”, bà Lê Mỹ Ái Linh cho biết.

Việc số hóa tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam không chỉ nhằm lưu trữ an toàn hơn, mà còn tạo nền tảng để phục vụ nghiên cứu, trưng bày, truyền thông và giáo dục sau này.

Bà Lê Mỹ Ái Linh cho hay, thời gian tới, bảo tàng tiếp tục sưu tầm, kiểm kê, bảo quản và từng bước hoàn thiện hệ thống tư liệu, hiện vật về lịch sử báo chí Việt Nam, nhất là những tư liệu gắn với các giai đoạn lịch sử quan trọng của đất nước, các cơ quan báo chí, các nhà báo tiêu biểu, các nhà báo liệt sĩ và những dấu ấn nghề nghiệp có giá trị lâu dài.

Cùng với đó, đổi mới cách trưng bày, giới thiệu hiện vật theo hướng dễ tiếp cận, có câu chuyện, có cảm xúc, tránh cách làm khô cứng. Mỗi hiện vật báo chí không chỉ là một tờ báo, một chiếc máy ảnh, một cuốn sổ tay hay một bản thảo, mà phải được đặt trong bối cảnh lịch sử, trong hành trình tác nghiệp và trong trách nhiệm xã hội của người làm báo. Đặc biệt, tăng cường vai trò giáo dục công chúng. Bảo tàng sẽ hướng nhiều hơn tới học sinh, sinh viên, hội viên nhà báo, phóng viên trẻ và công chúng quan tâm đến lịch sử báo chí.

Bà Lê Mỹ Ái Linh cho biết: “Chúng tôi mong muốn Bảo tàng không chỉ là nơi đến tham quan, mà còn là nơi học về lòng yêu nước, đạo đức nghề nghiệp, sự dấn thân, tinh thần phụng sự nhân dân và trách nhiệm bảo vệ sự thật của báo chí cách mạng Việt Nam”.

Trước mắt, Bảo tàng ưu tiên những việc làm được ngay và có hiệu quả rõ như: Chuẩn hóa hồ sơ hiện vật, số hóa từng phần tư liệu quý, tổ chức các trưng bày chuyên đề có chiều sâu, tăng cường phối hợp với các cơ quan báo chí, cơ sở đào tạo báo chí, các nhà báo lão thành và thân nhân các nhà báo để mở rộng nguồn tư liệu.

Bảo tàng Báo chí Việt Nam không chỉ là nơi đến tham quan, mà còn là nơi học về lòng yêu nước, đạo đức nghề nghiệp, sự dấn thân, tinh thần phụng sự nhân dân và trách nhiệm bảo vệ sự thật của báo chí cách mạng Việt Nam.

Trước sự thay đổi mạnh mẽ của môi trường truyền thông và công nghệ số, Bảo tàng Báo chí Việt Nam xác định sẽ đi từng bước chắc chắn, phù hợp với nguồn lực, phù hợp với xu thế. Trước hết là đẩy mạnh số hóa tư liệu, hiện vật theo hướng có chọn lọc, ưu tiên những tư liệu quý, tư liệu có nguy cơ hư hỏng, thất lạc hoặc khó tiếp cận. Việc số hóa nhằm lưu trữ an toàn hơn và tạo nền tảng để phục vụ nghiên cứu, trưng bày, truyền thông và giáo dục. Bước tiếp theo là đổi mới phương thức trưng bày và truyền thông. Bên cạnh trưng bày thường xuyên, Bảo tàng sẽ chú trọng các trưng bày chuyên đề, lưu động, trực tuyến, kết hợp giữa hiện vật gốc, hình ảnh, tư liệu âm thanh, video, lời kể nhân chứng và các câu chuyện nghề báo...

“Cách tiếp cận này giúp công chúng không chỉ 'xem' hiện vật, mà còn 'hiểu' được hoàn cảnh ra đời, giá trị lịch sử và thông điệp nhân văn phía sau mỗi hiện vật. Một hướng đi quan trọng là tăng cường kết nối với các cơ quan báo chí, các cấp Hội Nhà báo, các nhà báo lão thành, phóng viên, biên tập viên, gia đình các nhà báo và các cơ sở đào tạo báo chí. Di sản báo chí nằm trong đời sống của chính những người làm báo và các cơ quan báo chí. Vì vậy, Bảo tàng sẽ mở rộng mạng lưới cộng tác, vận động hiến tặng, ký gửi, chia sẻ tư liệu, phối hợp với các đơn vị tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống nghề nghiệp...”, Giám đốc Bảo tàng cho hay.

“Hy vọng thời gian tới, Bảo tàng Báo chí Việt Nam sẽ trở thành địa chỉ văn hóa nghề nghiệp gần gũi hơn với công chúng, thiết thực hơn với người làm báo và có đóng góp rõ hơn vào việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản báo chí trong dòng chảy phát triển của đất nước”, Bà Lê Mỹ Ái Linh khẳng định.