Chính quyền địa phương 2 cấp: Chuyển biến lớn trong quản trị công và sự đồng hành của Kiểm toán nhà nước

Xã Yên Xuân được hình thành trên cơ sở nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của các xã: Yên Trung, Yên Bình (huyện Thạch Thất); Đông Xuân (huyện Quốc Oai); phần lớn diện tích tự nhiên và dân số của xã Tiến Xuân (huyện Thạch Thất); một phần diện tích tự nhiên và dân số của xã Thạch Hòa (huyện Thạch Thất). Ảnh: hanoi.gov.vn

Thay đổi từ tư duy “báo cáo” sang “hành động”

Xin ông chia sẻ về những kết quả, chuyển biến nổi bật trong quản lý kinh tế - xã hội của xã từ khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động?

Ông Nguyễn Thế Trường: Từ khi mô hình chính quyền địa phương 02 cấp đi vào hoạt động, chuyển biến nổi bật nhất ở xã Yên Xuân là vai trò của chính quyền cấp xã đã thay đổi rất rõ. Trước đây, cấp xã vốn là cấp gần dân, sát dân, hiểu dân nhất, nhưng trong nhiều việc, xã chủ yếu nắm tình hình, tổng hợp khó khăn, kiến nghị của người dân để báo cáo cấp trên xem xét, giải quyết. Nay, với mô hình mới, cấp xã không chỉ gần dân, sát dân để phản ánh, mà còn phải trực tiếp tổ chức thực hiện, trực tiếp xử lý công việc, trực tiếp chịu trách nhiệm về kết quả phục vụ người dân và phát triển địa phương.

Đối với Yên Xuân, đây là sự chuyển biến rất lớn. Xã có địa bàn rộng khoảng 78,01 km², gồm 24 thôn, có đặc thù miền núi, có đồng bào dân tộc, dân cư phân bố không đồng đều; vì vậy, việc đưa nhiều nhiệm vụ quản lý nhà nước về cấp xã giúp chính quyền nhìn rõ hơn nhu cầu thực tiễn của từng thôn, từng khu vực và chủ động hơn trong điều hành. Các lĩnh vực như tài chính - ngân sách, đầu tư công, đất đai, tài sản công, trật tự xây dựng, tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính đều gắn trực tiếp hơn với trách nhiệm của xã.

Sau sắp xếp, xã đã tập trung ổn định tổ chức bộ máy, duy trì hoạt động thông suốt của hệ thống chính trị, bảo đảm việc giải quyết công việc cho người dân, doanh nghiệp không bị gián đoạn. Mô hình mới bước đầu tạo ra chuyển biến về tư duy quản lý: từ “nắm tình hình để báo cáo” sang “nắm tình hình để hành động”; từ “phối hợp thực hiện” sang “chủ động chịu trách nhiệm”. Đây là nền tảng quan trọng để Yên Xuân tiếp tục nâng cao hiệu lực quản lý, khơi thông nguồn lực và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn tới.

Trong quá trình triển khai mô hình mới, theo ông, địa phương đã gặp những khó khăn, vướng mắc gì trong lĩnh vực tài chính - ngân sách, đặc biệt là công tác lập, quản lý và quyết toán ngân sách?

Ông Nguyễn Thế Trường: Khó khăn lớn nhất trong lĩnh vực tài chính - ngân sách là khối lượng công việc tăng nhanh, tính chất nhiệm vụ phức tạp hơn, trong khi đội ngũ cán bộ chuyên môn về tài chính - ngân sách cấp xã còn mỏng và chưa có nhiều thời gian để thích ứng ngay với yêu cầu quản lý của mô hình mới. Từ thời điểm vận hành mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, xã Yên Xuân vừa phải bảo đảm chi thường xuyên cho hoạt động của hệ thống chính trị, vừa phải tiếp nhận, rà soát, chuẩn hóa số liệu từ các đơn vị cũ sau sắp xếp; đồng thời thực hiện thêm nhiều nhiệm vụ mới về đầu tư công, tài sản công, quản lý dự án, quyết toán, điều hành ngân sách theo phân cấp.

Một khó khăn rất cụ thể là tại thời điểm mới đi vào hoạt động, UBND xã chỉ có 01 cán bộ trước đây làm kế toán xã, nên kinh nghiệm trong quản lý tài chính - ngân sách theo yêu cầu của một xã mới, quy mô lớn, địa bàn rộng còn hạn chế. Bộ phận Tài chính - Kế hoạch từ huyện chuyển xuống cũng chỉ có 01 đồng chí, lại có chuyên môn chủ yếu về lĩnh vực kế hoạch đầu tư.

Vì vậy, trong giai đoạn đầu, xã gặp nhiều lúng túng trong công tác lập dự toán, phân bổ dự toán, tổng hợp nhu cầu kinh phí, kiểm soát nguồn lực và tham mưu điều hành ngân sách. Đặc biệt, nhiều hồ sơ, số liệu về tài sản công, công nợ, dự án đầu tư, nguồn vốn, quyết toán, tài sản hình thành sau đầu tư được bàn giao từ các đơn vị cũ, đòi hỏi phải có thời gian để đối chiếu, phân loại, cập nhật và chuẩn hóa.

Bên cạnh đó, hệ thống chính sách, pháp luật về tài chính - ngân sách, đầu tư công, tài sản công trong giai đoạn này có nhiều điểm mới; ngay cả ở cấp bộ, cấp sở cũng cần có thời gian để thống nhất cách hiểu, cách hướng dẫn và cách tổ chức thực hiện. Một số văn bản hướng dẫn còn mang tính chuyên ngành sâu, nội dung học thuật, kỹ thuật nghiệp vụ cao, trong khi cán bộ cấp xã là cấp trực tiếp thực hiện, phải xử lý nhiều việc cụ thể hằng ngày nên việc tiếp cận, vận dụng vào từng tình huống thực tiễn còn gặp khó khăn.

Đặc biệt đối với các xã địa bàn rộng, xa trung tâm như Yên Xuân, điều kiện tiếp cận thường xuyên với chuyên gia, cơ quan chuyên môn cấp trên hoặc tuyển dụng, thu hút cán bộ có chất lượng cao trong lĩnh vực tài chính - ngân sách, kế toán, đầu tư công còn hạn chế hơn so với khu vực đô thị trung tâm.

Cấp xã không chỉ gần dân, sát dân mà còn phải trực tiếp tổ chức thực hiện, trực tiếp xử lý công việc, trực tiếp chịu trách nhiệm về kết quả phục vụ người dân và phát triển địa phương. Ảnh: Nguyễn Ly

Từ năm 2026, việc thực hiện các quy định mới của Luật Ngân sách nhà nước và các văn bản hướng dẫn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với cấp xã trong lập, quản lý, điều hành, kiểm soát và quyết toán ngân sách. Thành phố và Sở Tài chính đã rất quan tâm, tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn nghiệp vụ, kịp thời tháo gỡ nhiều khó khăn cho cơ sở.

Tuy nhiên, để cán bộ cấp xã nắm chắc, vận dụng đúng và thực hiện tốt các quy định mới thì vẫn cần thêm thời gian, thêm các lớp tập huấn chuyên sâu theo từng nhóm việc cụ thể; đồng thời cần có các tài liệu hướng dẫn ngắn gọn, dễ hiểu, sát tình huống thực tế ở cấp xã, nhất là đối với các nội dung về phân bổ dự toán, chuyển nguồn, quyết toán, xử lý tài sản công, quản lý đầu tư công và hạch toán các nhiệm vụ phát sinh sau sắp xếp.

Tuy còn nhiều khó khăn trong giai đoạn đầu, nhưng với tinh thần cầu thị, ham học hỏi và trách nhiệm trong công việc, đội ngũ cán bộ tài chính - ngân sách của xã đã từng bước tiếp cận, thích ứng với yêu cầu mới. Sau gần một năm vận hành, công tác lập, phân bổ, quản lý và điều hành ngân sách của xã cơ bản đã ổn định; quy trình xử lý công việc từng bước đi vào nền nếp; việc phối hợp với Sở Tài chính, Kho bạc Nhà nước và các phòng, ban chuyên môn ngày càng chặt chẽ hơn.

Đây là cơ sở quan trọng để xã tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị tài chính công, bảo đảm ngân sách được quản lý công khai, minh bạch, tiết kiệm, đúng quy định và phục vụ tốt hơn nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Thưa ông, bên cạnh khó khăn trong lĩnh vực tài chính - ngân sách, địa phương còn gặp những thách thức nào trong quá trình vận hành mô hình chính quyền mới?

Ông Nguyễn Thế Trường: Ngoài những khó khăn trong lĩnh vực tài chính - ngân sách, xã Yên Xuân còn gặp một số thách thức đặc thù trong quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương 02 cấp. Trước hết, Yên Xuân là xã có địa bàn rộng, gồm 24 thôn, dân cư phân bố không đồng đều, có khu vực miền núi và đồng bào dân tộc; nhu cầu quản lý nhà nước và phục vụ nhân dân rất lớn. Sau sắp xếp, các trụ sở làm việc của hệ thống chính trị còn phân tán; Đảng ủy, UBND xã, Công an xã, Ban Quản lý dự án Đầu tư - Hạ tầng đặt tại các vị trí khác nhau, có nơi cách nhau khoảng 7 - 13 km, ảnh hưởng nhất định đến công tác phối hợp, chỉ đạo điều hành, xử lý hồ sơ và phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, áp lực trong quản lý đất đai, trật tự xây dựng, quy hoạch và đầu tư trên địa bàn rất lớn. Hiện xã có khoảng 49 dự án ngoài ngân sách chậm triển khai, phạm vi sử dụng đất lớn, tác động trực tiếp đến công tác quản lý đất đai, khớp nối hạ tầng, lựa chọn danh mục đầu tư công và định hướng phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, xã nằm trong khu vực chịu tác động của các quy hoạch phân khu đô thị Hòa Lạc, nên nhiều nội dung phải được rà soát kỹ để bảo đảm phù hợp quy hoạch, tránh chồng lấn, đầu tư không đồng bộ hoặc phát sinh vướng mắc trong quá trình thực hiện.

Một khó khăn khác là đội ngũ cán bộ cấp xã phải tiếp nhận nhiều nhiệm vụ mới, chuyên sâu hơn so với trước đây. Đây là yêu cầu tất yếu của mô hình mới, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đào tạo, bồi dưỡng, chuẩn hóa quy trình làm việc, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và nâng cao kỷ luật, kỷ cương hành chính.

Ngoài ra, trên địa bàn xã hiện có 17 đơn vị quân đội đóng quân. Tuy nhiên, tại một số khu vực, ranh giới giữa phần đất do các đơn vị quân đội quản lý và phần đất do địa phương quản lý chưa thật sự rõ ràng; hồ sơ mốc giới, bản đồ ranh giới, tài liệu pháp lý liên quan chưa được cung cấp, bàn giao đầy đủ cho chính quyền cơ sở. Thực tế này gây khó khăn cho xã trong quản lý đất đai, trật tự xây dựng, xác định phạm vi đầu tư hạ tầng, giải quyết thủ tục hành chính, xử lý phản ánh của nhân dân và triển khai các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Trước những khó khăn nêu trên, UBND xã Yên Xuân đã chủ động tổng hợp, báo cáo Thành phố, đề nghị Thành phố làm việc với Bộ Quốc phòng, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội và các đơn vị quân đội liên quan để rà soát hiện trạng quản lý, sử dụng đất; tổ chức đo đạc, xác định, cắm mốc và phân định rõ ranh giới giữa đất quốc phòng và đất do địa phương quản lý. Nội dung này được tháo gỡ, xã sẽ có điều kiện thuận lợi hơn trong quản lý đất đai, quản lý trật tự xây dựng, lập quy hoạch, triển khai đầu tư công và thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước tại cơ sở.

Từ thực tiễn vận hành mô hình mới, xã cũng kiến nghị UBND Thành phố nghiên cứu phân cấp, ủy quyền mạnh hơn cho UBND cấp xã trong việc chấp thuận chủ trương đầu tư, nhà đầu tư đối với một số dự án ngoài ngân sách có quy mô nhỏ, tính chất đơn giản, tác động chủ yếu trong phạm vi địa bàn cấp xã, như dự án có sử dụng đất dưới 05 ha và các dự án khác có tổng mức đầu tư dưới 200 tỷ đồng. Việc phân cấp, ủy quyền này sẽ góp phần nâng cao tính chủ động, trách nhiệm của chính quyền cơ sở, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục, tạo điều kiện thu hút các nhà đầu tư có năng lực, huy động nguồn lực xã hội để phát triển hạ tầng, dịch vụ, thương mại, nhà ở và các lĩnh vực kinh tế phù hợp; qua đó thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tăng thu ngân sách và khai thác tốt hơn tiềm năng, lợi thế của địa phương.

Ông có những kiến nghị, đề xuất gì nhằm tháo gỡ khó khăn, tạo điều kiện để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hoạt động hiệu quả hơn?

Ông Nguyễn Thế Trường: Từ thực tiễn Yên Xuân, chúng tôi kiến nghị Thành phố tiếp tục quan tâm hoàn thiện cơ chế phân cấp, ủy quyền đi đôi với hướng dẫn rõ quy trình, trách nhiệm và điều kiện thực hiện ở cấp xã. Mô hình chính quyền 02 cấp chỉ phát huy hiệu quả khi cấp xã được giao thẩm quyền tương xứng, có đủ nguồn lực, đủ công cụ và có hướng dẫn thống nhất để thực hiện. Đặc biệt, trong các lĩnh vực tài chính - ngân sách, đầu tư công, đất đai, tài sản công, trật tự xây dựng, cấp xã rất cần các quy trình mẫu, biểu mẫu chuẩn, cơ sở dữ liệu thống nhất và cơ chế phối hợp nhanh với các sở, ngành.

Về tài chính, đề nghị Thành phố tiếp tục bảo đảm nguồn kinh phí hoạt động ổn định cho hệ thống chính trị cấp xã, đồng thời có cơ chế bổ sung kịp thời kinh phí đối với các nhiệm vụ phát sinh sau sắp xếp. Thực tế thời gian qua, bên cạnh dự toán được giao, Thành phố đã quan tâm bổ sung kinh phí theo nhiệm vụ, giúp xã duy trì hoạt động liên tục; đây là cơ chế rất cần tiếp tục phát huy.

Về đầu tư công, đề nghị Thành phố quan tâm tháo gỡ các điểm nghẽn về thủ tục, sớm xem xét các dự án hạ tầng khung, hạ tầng kết nối trên địa bàn xã; đồng thời chỉ đạo xử lý dứt điểm các dự án ngoài ngân sách chậm triển khai để khơi thông nguồn lực đất đai. Về cán bộ, đề nghị tăng cường tập huấn chuyên sâu cho đội ngũ tài chính, kế toán, đầu tư, đất đai cấp xã; hỗ trợ phần mềm, chuẩn hóa dữ liệu, giúp cấp xã quản trị công việc theo hướng hiện đại, minh bạch, hiệu quả.

Kiểm toán giúp xã có cơ hội đối chiếu lại số liệu, rà soát cách hạch toán, kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ và nhận diện những điểm còn thiếu đồng bộ. Ảnh: Nguyễn Ly

Kết quả kiểm toán giúp nhận diện sớm rủi ro, chuẩn hóa quy trình và phòng ngừa sai sót

Vừa qua, Kiểm toán nhà nước khu vực I đã triển khai kiểm toán trên địa bàn xã. Vậy trong quá trình làm việc, Tổ kiểm toán đã có những trao đổi, tư vấn hoặc hỗ trợ xã như thế nào để tháo gỡ các vướng mắc, khó khăn?

Ông Nguyễn Thế Trường: Qua quá trình làm việc với Tổ kiểm toán, chúng tôi nhận thấy kiểm toán không chỉ là hoạt động kiểm tra, đánh giá, mà còn là một kênh rất quan trọng giúp địa phương nhìn lại toàn diện công tác quản lý tài chính công. Đối với một xã mới sau sắp xếp như Yên Xuân, khối lượng hồ sơ, số liệu tiếp nhận rất lớn, liên quan đến nhiều lĩnh vực: ngân sách, tài sản công, đầu tư công, công nợ, quyết toán, hồ sơ dự án, tài sản hình thành sau đầu tư. Trong bối cảnh đó, việc kiểm toán giúp xã có cơ hội đối chiếu lại số liệu, rà soát cách hạch toán, kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ và nhận diện những điểm còn thiếu đồng bộ.

Một nội dung chúng tôi đánh giá cao là Tổ kiểm toán đã hướng dẫn, gợi mở cách phân loại, đối chiếu và chuẩn hóa dữ liệu giữa hồ sơ kế toán, hồ sơ tài sản, hồ sơ đầu tư công và các báo cáo quyết toán. Có những nội dung trước đây xã tiếp nhận từ nhiều đầu mối khác nhau, cách lưu trữ chưa thống nhất; qua trao đổi với Tổ kiểm toán, cán bộ chuyên môn của xã hiểu rõ hơn yêu cầu phải có sự khớp nối giữa số liệu trên sổ sách, hồ sơ pháp lý, biên bản bàn giao và hiện trạng quản lý.

Kỷ niệm đáng nhớ nhất không phải là một tình huống cụ thể về sai sót, mà là cách làm việc rất trách nhiệm, thẳng thắn, cùng trao đổi để địa phương hiểu đúng bản chất vấn đề, từ đó điều chỉnh theo hướng chuẩn mực hơn. Điều này giúp xã nâng cao nhận thức về quản trị tài chính công, thay vì chỉ làm theo thói quen hành chính.

Qua đợt kiểm toán này, xã đã nhìn nhận ra những lỗ hổng trong công tác quản lý tài sản công, quản lý thu - chi tại địa phương và sẽ có giải pháp gì để chuẩn hóa dữ liệu kế toán trong các kỳ ngân sách tiếp theo?

Ông Nguyễn Thế Trường: Qua đợt kiểm toán, xã Yên Xuân nhìn nhận rõ hơn một số vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện trong quản lý tài sản công và quản lý thu - chi ngân sách.

Trước hết là việc tiếp nhận, tổng hợp dữ liệu tài sản sau sắp xếp còn cần được chuẩn hóa thêm. Các cơ sở nhà, đất, trang thiết bị, tài sản chuyên dùng, tài sản hình thành từ dự án đầu tư công được chuyển giao từ nhiều đơn vị cũ, qua nhiều thời kỳ quản lý khác nhau, nên có trường hợp hồ sơ pháp lý, hồ sơ kế toán, hiện trạng sử dụng và hồ sơ bàn giao chưa thật sự đồng bộ.

Thứ hai là trong quản lý đầu tư công và quyết toán dự án, cần tăng cường hơn nữa việc theo dõi vòng đời dự án, từ chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư, kế hoạch vốn, khối lượng thực hiện, thanh toán, quyết toán đến ghi tăng tài sản hình thành sau đầu tư. Nếu các khâu này không được cập nhật liên tục, việc đối chiếu số liệu về sau sẽ khó khăn.

Trong thời gian tới, xã sẽ tập trung một số giải pháp: rà soát toàn bộ tài sản công hiện có; chuẩn hóa danh mục tài sản theo từng đơn vị quản lý, từng địa điểm sử dụng; hoàn thiện hồ sơ nhà, đất, hồ sơ bàn giao, hồ sơ kế toán tài sản; phân công rõ trách nhiệm cập nhật dữ liệu.

Đối với thu - chi ngân sách, xã sẽ tăng cường kiểm soát chi ngay từ khâu lập dự toán, bảo đảm chi đúng nhiệm vụ, đúng chế độ, đúng định mức; đồng thời ứng dụng phần mềm quản lý, định kỳ đối chiếu giữa kế toán, kho bạc, phòng chuyên môn và đơn vị sử dụng ngân sách để hạn chế sai lệch, chậm cập nhật.

Từ góc độ địa phương, ông có đề xuất, kỳ vọng gì đối với Kiểm toán nhà nước trong việc tiếp tục hỗ trợ nâng cao năng lực quản trị tài chính công cho cấp cơ sở trong thời gian tới?

Chúng tôi kỳ vọng Kiểm toán nhà nước tiếp tục đồng hành, hỗ trợ cấp xã theo hướng vừa kiểm toán, đánh giá khách quan, vừa tăng cường hướng dẫn để cơ sở nâng cao năng lực quản trị tài chính công. Đối với các xã mới sau sắp xếp như Yên Xuân, yêu cầu quản lý tài chính, tài sản, đầu tư công ngày càng cao, trong khi đội ngũ cán bộ cấp xã phải tiếp cận nhiều nhiệm vụ mới. Vì vậy, những khuyến nghị từ Kiểm toán nhà nước có ý nghĩa rất thiết thực, giúp địa phương nhận diện sớm rủi ro, chuẩn hóa quy trình và phòng ngừa sai sót.

Chúng tôi mong muốn Kiểm toán nhà nước tiếp tục quan tâm hướng dẫn các địa phương trong một số nội dung như: quản lý tài sản công sau sáp nhập; chuẩn hóa dữ liệu kế toán, tài sản, dự án; quản lý vốn đầu tư công; xử lý dự án chuyển tiếp; quyết toán dự án hoàn thành; quản lý các khoản thu, chi ngân sách cấp xã; và kiểm soát rủi ro trong quá trình phân cấp, ủy quyền. Nếu có thể, Kiểm toán nhà nước nghiên cứu tổ chức các chuyên đề trao đổi kinh nghiệm, cảnh báo sai sót thường gặp, hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ, chứng từ, số liệu phục vụ quyết toán và kiểm toán.

Đối với Yên Xuân, chúng tôi xác định kiểm toán là cơ hội để nâng cao kỷ luật tài chính, sử dụng ngân sách hiệu quả hơn, minh bạch hơn. Địa phương sẽ nghiêm túc tiếp thu các kiến nghị, khắc phục tồn tại, đồng thời coi đây là động lực để xây dựng nền quản trị tài chính công ở cấp xã ngày càng chuyên nghiệp, đúng quy định và phục vụ tốt hơn cho người dân.

Trân trọng cảm ơn Ông!