Chính sách thuế phân bón cần theo kịp thị trường để không bỏ lỡ cơ hội xuất khẩu

Hoạt động sản xuất phân bón tại một doanh nghiệp trong nước (Ảnh: TTXVN)

Diễn biến cung-cầu và yêu cầu điều hành linh hoạt hơn

Từ đầu năm 2025, hàng loạt quốc gia xuất khẩu phân bón lớn như Trung Đông, Trung Quốc, Indonesia, Malaysia đã chủ động giảm thuế xuất khẩu xuống 0% nhằm hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng thị trường và gia tăng lợi thế cạnh tranh. Trong khi đó, Việt Nam vẫn duy trì mức thuế 5% đối với một số mặt hàng chủ lực như phân urê và super lân, khiến giá thành sản phẩm cao hơn so với đối thủ và làm suy giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Tại Tọa đàm “Cần chính sách giảm thuế xuất khẩu phân bón, thích ứng hội nhập thế giới” do Báo Nhà báo và Công Luận tổ chức ngày 28/4, ông Nguyễn Văn Phụng - Chuyên gia thuế cao cấp, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Pháp chế doanh nghiệp Việt Nam cho rằng chính sách thuế hiện hành chưa theo kịp biến động của thị trường. Theo phân tích của ông, thị trường phân bón trong nước mang tính thời vụ rõ rệt: vào chính vụ, nhu cầu tăng cao, thậm chí phải tăng nhập khẩu để đáp ứng; trong khi ở giai đoạn thấp vụ, nguồn cung lại dư thừa, buộc doanh nghiệp phải tìm đầu ra thông qua xuất khẩu.

Thực tế này tạo ra trạng thái “hai chiều” của thị trường: vừa phải nhập khẩu khi thiếu hụt, vừa phải xuất khẩu khi dư cung. Tuy nhiên, việc điều hành thuế xuất khẩu chưa phản ứng kịp thời với những biến động này. Trong nhiều thời điểm nguồn cung tăng mạnh, việc chậm điều chỉnh chính sách, tiếp tục áp dụng mức thuế 5% đã khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội xuất khẩu, làm giảm hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Ông Nguyễn Văn Phụng nhấn mạnh, thuế không chỉ là công cụ tạo nguồn thu mà còn là công cụ điều tiết thị trường. Khi thị trường trong nước thiếu hụt nguồn cung, có thể sử dụng thuế để hạn chế xuất khẩu, ưu tiên phục vụ nhu cầu nội địa. Ngược lại, khi nguồn cung dồi dào, việc giảm thuế sẽ góp phần thúc đẩy xuất khẩu, giải phóng hàng hóa và cân đối thị trường.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho biết đặc thù sản xuất phân bón, nhất là các sản phẩm như urê, đòi hỏi công nghệ cao và vận hành liên tục. Sản lượng càng lớn thì hiệu quả kinh tế càng được tối ưu, song đồng thời cũng tạo áp lực lớn về tiêu thụ sản phẩm. Điều này khiến doanh nghiệp luôn cần một thị trường đầu ra ổn định, trong đó xuất khẩu đóng vai trò quan trọng.

Tuy nhiên, khi chính sách thuế chưa linh hoạt, chưa theo kịp diễn biến cung – cầu, vai trò điều tiết của Nhà nước chưa được phát huy đầy đủ. Cách tiếp cận còn thiếu tính uyển chuyển, chưa thích ứng với tốc độ biến động nhanh của thị trường, từ đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy điều hành theo hướng linh hoạt hơn, bảo đảm hài hòa giữa sản xuất, xuất khẩu và nhu cầu trong nước.

Giảm thuế và tháo gỡ điểm nghẽn để tận dụng cơ hội thị trường

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Bùi Thị Thanh Giang, Phó trưởng Ban Kế hoạch kinh doanh, Tập đoàn Hóa chất cho biết, thị trường phân bón trong nước hiện đang ở giai đoạn chính vụ nên lượng tồn kho tương đối thấp. Tuy nhiên, theo chu kỳ hằng năm, từ tháng 6 đến tháng 11, nhu cầu giảm mạnh, khiến tồn kho tăng nhanh. Khi đó, vốn sản xuất không được quay vòng, chi phí lãi vay tăng, trong khi hàng tồn kho để lâu có thể suy giảm chất lượng do tăng độ ẩm và giảm hiệu quả sử dụng.

Trong bối cảnh này, doanh nghiệp buộc phải giảm công suất hoặc sản xuất cầm chừng, kéo theo chi phí bảo trì, bảo dưỡng tăng cao. Những chi phí này cuối cùng được phân bổ vào giá thành sản phẩm trong cả năm, làm giảm hiệu quả sản xuất kinh doanh. Ngược lại, nếu có thể đẩy mạnh xuất khẩu trong giai đoạn thấp vụ, doanh nghiệp sẽ giải phóng được hàng tồn kho, duy trì sản xuất liên tục, qua đó giảm chi phí bình quân và tạo điều kiện hạ giá bán trong nước, hỗ trợ trực tiếp người nông dân.

Đáng chú ý, thị trường châu Á, đặc biệt là Ấn Độ, có nhu cầu phân bón rất lớn, khoảng 18-20 triệu tấn mỗi năm, với mùa vụ lệch pha so với Việt Nam. Cụ thể, vụ hè tại Ấn Độ bắt đầu từ tháng 6-7 và vụ đông từ tháng 10-11, trùng với thời điểm nhu cầu trong nước giảm. Sự “lệch pha” này mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt Nam đẩy mạnh xuất khẩu để duy trì công suất và tối ưu chi phí sản xuất.

Tuy nhiên, mức thuế xuất khẩu 5% đang trở thành một rào cản đáng kể. Khi xuất khẩu, doanh nghiệp không chỉ đối mặt với biến động giá trên thị trường quốc tế mà còn phải chịu thêm chi phí thuế, trong khi các đối thủ cạnh tranh đã được hưởng lợi từ mức thuế 0%. Điều này làm giảm đáng kể khả năng cạnh tranh về giá và hạn chế khả năng mở rộng thị trường.

Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng cần sớm rà soát và điều chỉnh chính sách thuế theo hướng linh hoạt, bám sát diễn biến cung-cầu, đồng thời xem xét đưa thuế xuất khẩu về 0% để tạo lợi thế cạnh tranh, thúc đẩy xuất khẩu và nâng cao hiệu quả sản xuất toàn ngành.

Về dài hạn, TS Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Chiến lược và Chính sách - Viện Kinh tế và Thế giới Việt Nam chỉ ra ba vấn đề lớn cần giải quyết đồng bộ. Trước hết là bài toán logistics khi chi phí vận chuyển và hạ tầng phục vụ xuất khẩu còn cao, làm giảm lợi thế cạnh tranh. Tiếp đến là các rào cản thương mại, bao gồm quy định kiểm dịch, tiêu chuẩn kỹ thuật khác nhau giữa các thị trường và nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng. Cuối cùng là yêu cầu chuyển đổi xanh, khi ngành phân bón chịu áp lực lớn về giảm phát thải và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe.

Theo TS Hà Huy Ngọc, chỉ khi giải quyết đồng thời các vấn đề này cùng với việc hoàn thiện chính sách thuế theo hướng linh hoạt, ngành phân bón Việt Nam mới có thể nâng cao năng lực cạnh tranh, tận dụng hiệu quả cơ hội từ thị trường quốc tế và phát triển theo hướng bền vững.