Chống ngập tại Thành phố Hồ Chí Minh đầu tư lớn, cần giải pháp căn cơ

Dự án giải quyết ngập do triều khu vực Thành phố Hồ Chí Minh có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu (giai đoạn 1) khởi công năm 2016, thực hiện theo hợp đồng BT. (Ảnh minh họa: Tiến Lực/TTXVN)

Thành phố Hồ Chí Minh dự kiến triển khai 87 dự án chống ngập giai đoạn 2026-2030 với tổng vốn đầu tư hơn 142.000 tỷ đồng, hướng tới xử lý 50 vị trí ngập trên địa bàn.

Quy mô đầu tư lớn đặt ra yêu cầu không chỉ đẩy nhanh tiến độ công trình mà còn phải xác định đúng nguyên nhân, kết nối hệ thống thoát nước và đánh giá hiệu quả bằng mức giảm ngập thực tế, trong bối cảnh đô thị tiếp tục mở rộng và nhu cầu phát triển hạ tầng ngày càng tăng.

Đầu tư lớn, cần giải quyết đúng nguyên nhân

Ngập đô thị hình thành từ nhiều yếu tố như mưa lớn, triều cường, địa hình thấp, sụt lún nền đất, hệ thống thoát nước hạn chế và không gian trữ nước bị thu hẹp. Mức độ tác động của từng yếu tố khác nhau theo địa điểm, thời điểm; do đó, việc xác định đúng nguyên nhân tại mỗi khu vực là cơ sở để lựa chọn giải pháp phù hợp.

Theo Kiến trúc sư Nguyễn Đình Hòa, Viện Kinh tế và Quản lý Thành phố Hồ Chí Minh, nước di chuyển theo địa hình, kênh rạch, cống thoát nước và vùng trũng, không theo ranh giới hành chính. Vì vậy, chống ngập cần được tiếp cận từ toàn bộ lưu vực thay vì tập trung xử lý riêng từng tuyến đường hoặc điểm ngập.

Thành phố Hồ Chí Minh cần xây dựng bản đồ dùng chung thể hiện cao độ nền, hướng thoát nước, vùng trữ nước, năng lực hệ thống và các điểm nghẽn. Dữ liệu phải được cập nhật, kiểm chứng và chia sẻ để phục vụ việc xác định nguyên nhân, lựa chọn thứ tự ưu tiên và thẩm định dự án.

Mỗi công trình cần được xem xét trong mối liên hệ với toàn hệ thống, từ nơi phát sinh dòng chảy đến tuyến dẫn nước, cửa xả và khu vực tiếp nhận. Một tuyến cống được mở rộng chưa chắc cải thiện khả năng tiêu thoát nếu phía hạ lưu còn điểm nghẽn; việc đẩy nước nhanh khỏi một khu vực cũng có thể làm gia tăng áp lực cho khu vực khác nếu không tính toán đầy đủ.

Đánh giá về nguyên nhân ngập tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Phú Quỳnh, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam nhận định, đây là hệ quả cộng hưởng của mưa cực đoan, triều cường, dòng chảy sông, sụt lún và đô thị hóa. Nhiều công trình được thiết kế theo điều kiện của 20-30 năm trước có thể không còn đáp ứng đầy đủ thực tế khi mực nước sông, triều và cao độ nền thay đổi.

Ngập sâu nhiều tuyến đường phía Nam Thành phố Hồ Chí Minh, chiều 11/10/2026. (Ảnh minh họa: Hồng Đạt/TTXVN)

Các công trình riêng lẻ thực tế chỉ giải quyết từng mắt xích, trong khi nước vận động trên toàn hệ thống. Do đó, công trình chống ngập cần được tính toán đồng bộ theo lưu vực, gắn kết hệ thống sông, kênh rạch, hạ tầng thoát nước và các yếu tố ảnh hưởng từ thượng nguồn.

Ông Lê Ngọc Linh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, Thành phố có 23 lưu vực thoát nước chính. Sau khi mở rộng không gian đô thị, điều kiện địa hình và thủy văn giữa các khu vực đa dạng hơn, trong khi một số quy hoạch trước đây không còn phù hợp; hệ thống kênh, cống, trạm bơm chưa đồng bộ, không gian dành cho nước và khả năng trữ nước còn hạn chế.

Kế hoạch giải quyết tình trạng ngập nước giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu rà soát các tuyến thoát nước bị thu hẹp, những vị trí mất độ dốc do sụt lún, khu vực bồi lắng và cửa xả chịu ảnh hưởng khi triều cao.

Theo ông Lê Ngọc Linh, Thành phố cần nâng cao khả năng phòng, chống và tiêu thoát nước theo từng lưu vực, tiểu lưu vực; đồng thời đồng bộ quy hoạch thủy lợi, phòng, chống thiên tai và hạ tầng thoát nước với phát triển đô thị.

Tổ chức lại đô thị để giảm rủi ro

Nhấn mạnh việc quy hoạch chống ngập không thể tách rời quy hoạch sử dụng đất và phát triển đô thị, Kiến trúc sư Nguyễn Đình Hòa cho rằng, quá trình nâng đường, tôn nền, xây dựng khu dân cư hoặc thu hẹp kênh rạch đều có thể làm thay đổi dòng chảy và khả năng lưu giữ nước. Vì vậy, cần đánh giá tác động của từng dự án cũng như ảnh hưởng cộng dồn của các dự án trong cùng lưu vực.

Kênh rạch, hồ điều hòa, vùng trũng và không gian xanh có vai trò tiếp nhận, lưu giữ nước mưa, giảm áp lực cho hệ thống thoát nước. Những khu vực này bị san lấp hoặc bê tông hóa, khả năng trữ nước tự nhiên suy giảm, khiến nước tập trung nhanh hơn vào các tuyến cống và khu vực thấp.

Từ phân tích trên, Kiến trúc sư Nguyễn Đình Hòa đề xuất Thành phố Hồ Chí Minh xác định, bảo vệ các hồ điều tiết, hành lang kênh rạch, vùng trũng và tuyến thoát nước quan trọng; thể hiện rõ những không gian này trên bản đồ quy hoạch, gắn với kiểm soát thay đổi sử dụng đất. Việc bố trí không gian trữ nước cần căn cứ đặc điểm địa hình, kết nối thủy văn, dung tích trữ và chức năng sử dụng đất của từng khu vực.

Đối với khu dân cư có nguy cơ ngập sâu, rủi ro cao, giải pháp cần phù hợp điều kiện thực tế, như nâng cấp hạ tầng, điều chỉnh mật độ xây dựng, mở hành lang thoát nước hoặc bố trí tái định cư khi cần thiết. Các phương án phải tính đến sinh kế, quyền lợi người dân và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu.

Một đoạn đường Phan Huy Ích (phường Tân Sơn) "biến thành sông" thời điểm 20 giờ tối 7/10; đây là đoạn đường thường xuyên ngập nặng sau mỗi trận mưa lớn suốt nhiều ngày qua. (Ảnh minh họa: Hồng Đạt/TTXVN)

Bên cạnh hệ thống cống, trạm bơm, hồ điều tiết và công trình kiểm soát triều, Thành phố có thể kết hợp các giải pháp dựa vào tự nhiên như tăng bề mặt thấm, khôi phục vùng trũng, bố trí hồ điều tiết phân tán và mở rộng không gian xanh.

Những giải pháp này giúp làm chậm dòng chảy, giữ nước tạm thời, giảm áp lực lên hệ thống thoát nước khi mưa lớn. Việc áp dụng cần phù hợp điều kiện đất đai, mực nước ngầm và mật độ xây dựng.

Theo ông Lê Ngọc Linh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, công trình kiểm soát triều cần được đặt trong tổng thể quản lý nước của từng lưu vực, kết nối với hệ thống cống, kênh rạch, trạm bơm, hồ điều tiết và không gian trữ nước. Nếu chỉ ngăn nước từ bên ngoài trong khi hệ thống thu gom, dẫn nước phía trong chưa đồng bộ, nguy cơ ngập vẫn còn.

Giai đoạn 2026-2030, Thành phố Hồ Chí Minh dự kiến đầu tư hơn 142.000 tỷ đồng cho 87 dự án chống ngập. Để đảm bảo việc đầu tư có hiệu quả, các chuyên gia cho rằng, việc triển khai đầu tư cần xác định thứ tự ưu tiên, căn cứ mức độ nghiêm trọng và tần suất ngập, số người được bảo vệ, hiệu quả giảm ngập, khả năng kết nối với hệ thống hiện hữu, tác động môi trường-xã hội và chi phí vận hành lâu dài. Thành phố cũng cần xác định rõ đơn vị quản lý, kinh phí duy tu và trách nhiệm vận hành sau khi công trình hoàn thành.

Chống ngập tại Thành phố Hồ Chí Minh đòi hỏi sự gắn kết giữa quy hoạch, đầu tư hạ tầng và quản lý không gian nước. Các công trình phát huy hiệu quả lâu dài nếu được kết nối theo lưu vực và mang lại chuyển biến thực chất về tình trạng ngập./.