Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Không 'mở bung' chỉ định thầu mà cần có nguyên tắc, mức độ, khung cụ thể

Nghiên cứu thật kỹ, bảo đảm luật có tuổi thọ tương đối dài

Thảo luận về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết, Luật Đấu thầu đã được sửa đổi nhiều lần, trong đó năm 2024, 2025 cũng đều có một số sửa đổi, bổ sung nhằm đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ.

Toàn cảnh phiên thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh

Trong khoảng một năm rưỡi qua, Bộ Chính trị đã ban hành hơn 10 nghị quyết chuyên đề, chưa kể các Nghị quyết Hội nghị Trung ương, đặc biệt, Nghị quyết số 57 đặt ra yêu cầu rất cụ thể về phát triển khoa học, công nghệ. Muốn thực hiện các Nghị quyết này có nhiều vấn đề liên quan đến đấu thầu, mua sắm thiết bị trong các ngành, lĩnh vực sử dụng vốn ngân sách nhà nước đòi hỏi phải được sửa đổi, bổ sung.

"Đến giữa năm nay, Bộ Tài chính và Ủy ban Kinh tế và Tài chính đã chỉ ra nhiều bất cập lớn, cần phải sửa đổi toàn diện. Lần này, chúng ta phải nghiên cứu thật kỹ, làm sao để luật có tuổi thọ tương đối dài, tránh tình trạng năm nay sửa, năm sau lại sửa", Chủ tịch Quốc hội nói.

Qua các ý kiến thảo luận, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, Luật Đấu thầu hiện hành còn nhiều bất cập: quy trình quá phức tạp, cứng nhắc, kéo dài hàng loạt dự án đầu tư công; tiêu chí giá thấp được ưu tiên, dẫn đến chất lượng công trình giảm, chi phí phát sinh, phải sửa chữa sớm.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu thảo luận

Bên cạnh đó, tình trạng hủy thầu, bỏ thầu, đấu thầu lại hoặc nhà thầu bỏ dở khá phổ biến, gây lãng phí thời gian, nhân lực, chi phí; thậm chí làm hư hỏng, thất thoát tài sản; nhiều cán bộ bị kỷ luật, truy tố. Trong ngành y tế và giáo dục, có những giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ vốn làm chuyên môn tốt nhưng khi chuyển sang công tác quản lý lại gặp rất nhiều khó khăn, thậm chí vướng vào vòng lao lý. Điều đó khiến chúng ta rất xót xa.

Cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm giải trình chưa đủ chặt chẽ

Chủ tịch Quốc hội chỉ ra sáu nhóm vấn đề then chốt cần tập trung nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo Luật.

Thứ nhất, phân cấp, phân quyền cho chủ đầu tư: Đây là nhóm vấn đề quan trọng nhất. Dự thảo Luật trao quyền khá lớn cho chủ đầu tư trong việc quyết định hình thức lựa chọn nhà thầu, kể cả chỉ định thầu, nhưng cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm giải trình, theo Chủ tịch Quốc hội "chưa đủ chặt chẽ".

Chủ tịch Quốc hội đề nghị quy định rõ nguyên tắc, khung hạn mức và điều kiện khi chủ đầu tư quyết định chỉ định thầu hoặc áp dụng đàm phán cạnh tranh. Dù đấu thầu hay chỉ định thầu thì chủ đầu tư phải hoàn toàn chịu trách nhiệm trước cơ quan cấp trên. Trường hợp cơ quan cấp trên có ý kiến giới thiệu, tác động hoặc gửi gắm thì phải chịu trách nhiệm liên quan. Đồng thời, cần bổ sung quy định bắt buộc về trách nhiệm giải trình và chế tài bắt buộc đối với hành vi lạm dụng quyền.

Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh Võ Ngọc Thanh Trúc điều hành phiên thảo luận. Ảnh: Phạm Thắng

Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị phân định rõ vướng mắc nào xuất phát từ quy định của luật, vướng mắc nào do tổ chức thực hiện. Thực tế có những địa phương triển khai tốt, không kêu khó khăn về cơ chế; trong khi ở nơi khác, khi thực hiện chưa hiệu quả, thường có ý kiến cho rằng thể chế chưa rõ, luật chưa rõ, nghị định, thông tư chưa rõ. Vì vậy, cần xem xét cả khâu tổ chức thực hiện.

Thứ hai, hình thức lựa chọn nhà thầu, đặc biệt là chỉ định thầu và đàm phán cạnh tranh. Tỷ lệ chỉ định thầu trên thực tế vừa qua đã tăng mạnh. Tuy nhiên, "đấu thầu cũng có thể phát sinh tiêu cực, chỉ định thầu cũng có thể phát sinh tiêu cực, miễn là mình không tiêu cực thì rất an tâm". Nhấn mạnh điều này, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, việc hợp nhất chào hàng cạnh tranh vào đấu thầu rộng rãi và mua sắm trực tiếp vào chỉ định thầu để tinh gọn quy trình, bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh cần được nghiên cứu thật kỹ lưỡng.

Theo Chủ tịch Quốc hội, không "mở bung" chỉ định thầu mà cần có nguyên tắc, mức độ, khung cụ thể; quy định chặt chẽ điều kiện áp dụng đàm phán cạnh tranh chỉ khi chưa xác định được đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, công nghệ; làm rõ hành vi chia nhỏ dự án, dự toán để áp dụng hạn mức chỉ định thầu đã được đề xuất bổ sung vào hành vi bị cấm.

Chất lượng phải tương xứng với mức đầu tư

Thứ ba, bảo đảm cạnh tranh, minh bạch. Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần rà soát các quy định tương ứng với Điều 6, Điều 16 và Điều 44 của Luật hiện hành.

ĐBQH Lê Ngọc Sơn (TP. Hồ Chí Minh) phát biểu thảo luận tại Tổ 2

Trước một số ý kiến lo ngại dự thảo Luật thu hẹp quy định về bảo đảm cạnh tranh, trong khi tình trạng cài cắm tiêu chí trong hồ sơ mời thầu vẫn còn phổ biến, Chủ tịch Quốc hội đề nghị, "cần giữ vững và làm rõ hơn nguyên tắc độc lập về pháp lý, tài chính; ưu tiên quy định yêu cầu theo tính năng, chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật thay vì yêu cầu nhãn hiệu, xuất xứ, trừ trường hợp thật sự cần thiết; tăng cường trách nhiệm thẩm định hồ sơ mời thầu và thanh tra đột xuất".

Thứ tư, phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu chuyển từ ưu tiên giá thấp sang hiệu quả. Theo Chủ tịch Quốc hội, việc quá coi trọng giá thấp có thể dẫn đến chất lượng công trình, sản phẩm không bảo đảm, phát sinh chi phí và phải sửa chữa sớm. Giá thấp không đồng nghĩa với hiệu quả cao.

Yêu cầu chất lượng phải tương xứng với mức đầu tư, Chủ tịch Quốc hội đề nghị quy định rõ hơn việc áp dụng phương pháp kết hợp kỹ thuật, giá và đánh giá đối với các gói thầu có yêu cầu kỹ thuật cao, công nghệ cao, thuộc lĩnh vực y tế, hạ tầng và các công trình trọng điểm; hạn chế tối đa việc mặc định sử dụng giá thấp nhất làm tiêu chí quyết định.

ĐBQH Đỗ Đức Hiển (TP. Hồ Chí Minh) phát biểu thảo luận tại Tổ 2

Cụ thể hóa các tiêu chí đánh giá hiệu quả khi lựa chọn nhà thầu

Thứ năm, phạm vi điều chỉnh và tính đồng bộ với pháp luật chuyên ngành. Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần làm rõ hoạt động nào thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Đấu thầu, hoạt động nào thực hiện theo pháp luật chuyên ngành, nhất là trong các lĩnh vực y tế, khoa học và công nghệ, quốc phòng, an ninh.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, không nên đưa tất cả vướng mắc phát sinh trong thực tiễn vào luật. Nhiều vấn đề thuộc trách nhiệm quy định chi tiết tại nghị định, thông tư hoặc thuộc khâu tổ chức thực hiện. Trong bối cảnh đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, luật nên quy định khung đối với những lĩnh vực kinh tế - xã hội có sự thay đổi thường xuyên; những nội dung cần thiết phải được quy định cụ thể thì mới quy định chi tiết ở cấp luật.

ĐBQH Trần Anh Tuấn (TP. Hồ Chí Minh) phát biểu thảo luận tại Tổ 2

Bên cạnh đó, cần làm rõ cơ chế đặt hàng sản phẩm nghiên cứu, công nghệ cao, công nghệ chiến lược; đồng thời bảo đảm sự đồng bộ với pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đầu tư công, đối tác công - tư và các quy định liên quan.

Thứ sáu, chuyển trọng tâm quản lý từ quy trình sang chất lượng và kết quả đầu ra. Dự thảo Luật đã thể hiện định hướng chuyển tư duy từ quản lý quy trình sang quản lý chất lượng, hiệu quả đầu ra, nhưng Chủ tịch Quốc hội cho rằng, một số quy định vẫn còn chung chung. Do đó, cần rà soát để cụ thể hóa các tiêu chí đánh giá hiệu quả khi lựa chọn nhà thầu, bao gồm tiến độ, chất lượng, chi phí trong suốt vòng đời sản phẩm, công trình; gắn trách nhiệm của chủ đầu tư với kết quả thực hiện hợp đồng, không chỉ dừng lại ở quy trình lựa chọn nhà thầu.