Chuyển đổi số và hiện đại hóa kiểm toán công: Kinh nghiệm quốc tế và hướng đi cho tương lai

Các đại biểu tham dự Hội thảo

Theo các đại biểu, trước những diễn biến phức tạp của kinh tế thế giới và sự bùng nổ của kỷ nguyên dữ liệu, các Cơ quan Kiểm toán Tối cao (SAI) trên toàn cầu đang trải qua bước chuyển dịch chiến lược sâu sắc. Từ việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) theo phương châm "vừa sức" của Ai Cập, mô hình giám sát toàn diện của Trung Quốc, đến bài học nâng cao năng lực thể chế tại Campuchia, Nepal và hạt nhân số hóa ở Kazakhstan, tất cả đang hợp thành bức tranh toàn cục về một nền kiểm toán công hiện đại, minh bạch và hiệu quả… Những nội dung này cũng là tâm điểm được các đại biểu chia sẻ.

Đột phá công nghệ từ bài toán thực tiễn

Trong xu thế công nghệ bùng nổ, việc ứng dụng AI đã trở thành mối quan tâm hàng đầu của các SAI. Tuy nhiên, thách thức đặt ra không nằm ở việc chạy đua công nghệ bằng mọi giá, mà là cách thức triển khai sao cho tối ưu và phù hợp với nguồn lực thực tế của từng quốc gia.

Ông Kareem Ismail Azizeldeen - Phó Vụ trưởng, Cơ quan Trách nhiệm giải trình Quốc gia Ai Cập

Chia sẻ về thực tiễn này, ông Kareem Ismail Azizeldeen - Phó Vụ trưởng Cơ quan Trách nhiệm giải trình Quốc gia Ai Cập - nhấn mạnh rằng không phải SAI nào cũng sở hữu ngân sách, trình độ chuyên môn hay cơ cấu tổ chức giống nhau. Do đó, việc ứng dụng công nghệ tối tân nhất không hẳn lúc nào cũng là giải pháp tối ưu. Cách tiếp cận bền vững nhất chính là xác định rõ bài toán nghiệp vụ cần giải quyết, từ đó lựa chọn công nghệ và nguồn dữ liệu tương ứng nhằm đạt mục tiêu "làm nhiều hơn với ít nguồn lực hơn".

Ghi dấu ấn trong cộng đồng INTOSAI, Ai Cập đã giới thiệu Sáng kiến Ma'at - giải pháp giám sát hỗ trợ AI toàn diện với cam kết không để bất kỳ SAI nào bị bỏ lại phía sau. Sáng kiến này bao gồm 4 cấu phần then chốt: Bộ công cụ AI Ma'at hỗ trợ phân tích dữ liệu, đánh giá rủi ro và phát hiện gian lận; Trợ lý AI Ma'at huấn luyện theo chuẩn mực nghề nghiệp; Trung tâm tri thức Ma'at kết nối cộng đồng; cùng Khung chiến lược Ma'at định hướng quản trị AI có trách nhiệm. Qua đó, công nghệ đóng vai trò là đòn bẩy đắc lực hỗ trợ kiểm toán viên tuân thủ các chuẩn mực chuyên môn và tận dụng tối đa trí tuệ tập thể.

Chiến lược số hóa toàn diện nền kinh tế dữ liệu

Đồng điệu với xu hướng hiện đại hóa, trải nghiệm từ Kazakhstan cho thấy chuyển đổi số đã vượt xa khỏi ranh giới của việc tự động hóa đơn thuần để trở thành trụ cột phát triển thể chế nhà nước. Với mục tiêu xây dựng quốc gia số toàn diện, Kazakhstan đã sớm ban hành Luật về Trí tuệ nhân tạo (2025), Đạo luật Số hóa và Chiến lược số hóa quốc gia đến năm 2029, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho nền kinh tế dữ liệu.

Ông Issenov Amangeldy - Ủy viên, Cơ quan KTNN Kazakhstan

Ông Issenov Amangeldy - Ủy viên Cơ quan KTNN Kazakhstan, cho biết việc xây dựng Hệ thống thông tin tích hợp của SAI đã cho phép kết nối toàn bộ quy trình kiểm toán, từ lập kế hoạch, giám sát thực thi đến theo dõi kiến nghị, đồng thời liên thông dữ liệu với các cơ quan Chính phủ. Sự tích hợp dữ liệu lớn về ngân sách, thuế, nợ công giúp cơ quan kiểm toán áp dụng phương pháp tự động hóa và quản lý rủi ro, tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực vào các khu vực trọng điểm. Đặc biệt, từ năm 2025, Kazakhstan đã điện tử hóa hoàn toàn quy trình chứng nhận kiểm toán viên nhà nước trên nền tảng Chính phủ điện tử và ứng dụng các mô hình học tô-pô (topology) tiên tiến để phân tích chuyên sâu.

Tương tự, tại Trung Quốc, ông Guo Xi - Phó Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Trung Quốc - chia sẻ chiến lược tăng cường kiểm toán bằng khoa học công nghệ thông qua đẩy mạnh tin học hóa và chia sẻ dữ liệu quốc gia. Trung Quốc đã chủ động nghiên cứu ứng dụng AI vào các nền tảng dễ truy cập nhằm hạ thấp rào cản kỹ thuật cho kiểm toán viên, đồng thời mở rộng trách nhiệm kiểm toán sang lĩnh vực quản lý tài nguyên thiên nhiên và môi trường.

Giám sát tập trung, bao phủ toàn diện và xử lý triệt để

Song song với hạ tầng công nghệ, việc khẳng định vị thế thể chế và tăng cường hiệu lực của các kiến nghị kiểm toán là yếu tố sống còn bảo đảm tính nghiêm minh của tài chính công.

Ông Guo Xi - Phó Tổng Kiểm toán, Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Trung Quốc

Phương châm hoạt động của cơ quan kiểm toán Trung Quốc dựa trên ba trụ cột: Tập trung thống nhất sự lãnh đạo để vận hành thông suốt trên toàn quốc; Bao quát toàn diện không có "vùng cấm", không có "điểm mù"; và Phát huy hiệu lực sâu rộng. Đáng chú ý, Trung Quốc đặc biệt coi trọng công tác chấn chỉnh, xử lý sau kiểm toán. Luật Kiểm toán Trung Quốc đã quy định cụ thể việc sử dụng kết quả chấn chỉnh làm căn cứ bắt buộc để đánh giá, bổ nhiệm, miễn nhiệm cán bộ lãnh đạo, đồng thời phối hợp chặt chẽ với cơ quan kiểm tra kỷ luật và giám sát tuần thị để truy cứu trách nhiệm đến cùng.

Tại Nepal, ông Padam Rajpoudel - Phó Tổng Kiểm toán Cơ quan Tổng Kiểm toán Nepal - cho biết cơ quan này thực hiện chức năng kiểm toán toàn diện từ cấp liên bang đến 753 đơn vị chính quyền địa phương, các doanh nghiệp nhà nước nắm giữ trên 50% vốn cổ phần, cũng như các dự án tài trợ quốc tế. Khuôn khổ báo cáo tại Nepal quy định khắt khe về thời hạn khắc phục: đối với báo cáo sơ bộ, đơn vị có 35 ngày (có thể được gia hạn thêm 1 tháng) để khắc phục các phát hiện kiểm toán, trong đó các vấn đề chưa xử lý sẽ bị quy trách nhiệm cho cán bộ. Các báo cáo này được trình lên cơ quan lập pháp, gửi cho lãnh đạo cấp liên bang và người đứng đầu tỉnh, đồng thời được công khai để Ủy ban Tài khoản công giải quyết trong vòng 30 ngày.

Ông Padam Rajpoudel - Phó Tổng Kiểm toán, Cơ quan Tổng Kiểm toán Nepal 

Kiểm soát chất lượng theo thời gian thực và quản trị rủi ro

Để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy của các kết luận kiểm toán trong bối cảnh khối lượng dữ liệu gia tăng đột biến, công tác kiểm soát chất lượng nội bộ đang được các SAI nâng lên một tầm cao mới.

Kinh nghiệm từ Nepal ghi nhận việc triển khai cơ chế kiểm soát chất lượng theo thời gian thực ở cấp cơ quan (hậu kiểm) và kiểm soát đồng thời trong suốt quá trình kiểm toán. Hằng năm, Cơ quan Tổng Kiểm toán Nepal lựa chọn danh mục kiểm toán dựa trên trọng số rủi ro, bố trí các đội kiểm toán độc lập không có xung đột lợi ích để thực hiện đối chiếu tuân thủ. Việc áp dụng hạ tầng số với danh sách kiểm toán bắt buộc tích hợp sẵn và dấu vết kiểm toán số không thể xóa giúp phát hiện sớm các điểm yếu hệ thống và báo cáo trực tiếp lên Tổng Kiểm toán để ban hành chính sách khắc phục kịp thời.

Tại Campuchia, Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Vương quốc Campuchia cũng áp dụng chặt chẽ cơ chế kiểm soát chất lượng thông qua hệ thống mẫu biểu chuẩn hóa và bộ cẩm nang hướng dẫn chuyên sâu về kiểm toán CNTT, kiểm toán thuế - hải quan và kiểm toán các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs)…

Bà Som Kim Suor - Tổng Kiểm toán, Cơ quan Kiểm toán quốc gia Vương quốc Campuchia

Kiện toàn thể chế và định hướng phát triển bền vững

Nhìn về tương lai, thách thức chung của nhiều cơ quan kiểm toán là sự bất tương xứng giữa công cụ giám sát số hóa của cơ quan kiểm toán và tốc độ chuyển đổi số nhanh chóng của các đơn vị được kiểm toán.

Đứng trước thực tế này, Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Campuchia đã lập Chiến lược phát triển giai đoạn 2027-2031 tập trung vào 4 trụ cột chính: Nâng cao chất lượng kiểm toán dựa trên phân tích rủi ro và công nghệ số; Kiện toàn thể chế, tinh gọn bộ máy và mở rộng các loại hình kiểm toán mới như kiểm toán môi trường, kiểm toán dự án tài trợ ngoài và kiểm toán CNTT; Phát triển cơ sở dữ liệu toàn diện và nâng cấp hệ thống theo dõi truy vết phục vụ đôn đốc thực hiện kiến nghị kiểm toán; Mở rộng hợp tác quốc tế trong khuôn khổ ASEANSAI, ASOSAI và INTOSAI.

Tuy nhiên, dù công nghệ và thể chế có phát triển đến đâu, các SAI đều thống nhất ở một quan điểm cốt lõi: vai trò quyết định cuối cùng vẫn thuộc về đoán định chuyên môn của con người. Như đại diện Cơ quan Kiểm toán Kazakhstan khẳng định, AI và công nghệ số chỉ đóng vai trò mở rộng năng lực phân tích, hoàn toàn không thể thay thế sự suy nghĩ thấu đáo, đánh giá khách quan và bản lĩnh nghề nghiệp của kiểm toán viên. Sự kết hợp hài hòa giữa hạ tầng công nghệ hiện đại, khung pháp lý vững chắc và năng lực chuyên môn của kiểm toán viên chính là chìa khóa vàng cho sự phát triển bền vững của ngành kiểm toán công trong kỷ nguyên mới.

Các đại biểu thảo luận tại Hội nghị

Tiếp đó, tại phiên thảo luận, các ý kiến đã nhấn mạnh tầm quan trọng của tính độc lập của SAI, vai trò của chất lượng kiến nghị kiểm toán và việc ứng dụng công nghệ số để nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Nhiều SAI chia sẻ việc đã chú trọng cải cách hệ thống từ sớm, có quyền can thiệp vào mọi giai đoạn của dự án công và kiểm toán theo dòng tiền.

Các SAI cơ bản thống nhất rằng, việc quản lý kho dữ liệu tập trung, phân tích dữ liệu lớn, ứng dụng AI và kiểm toán số đóng vai trò then chốt trong hoạt động kiểm toán. Nhiều SAI áp dụng mô hình kết hợp kiểm toán từ xa và trực tiếp để tối ưu hóa nguồn lực./.