Chuyên gia quốc tế chia sẻ kinh nghiệm cho TP. Hồ Chí Minh trong chuyển đổi xanh

Kinh nghiệm từ thành phố Leipzig (Đức) và vùng Kansai (Nhật Bản) cho thấy, chuyển đổi xanh không chỉ đòi hỏi đầu tư vào hạ tầng mà còn cần thay đổi cách tổ chức giao thông, phát triển nguồn nhân lực và tạo môi trường để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ.

Ông Tobias David, nguyên Chánh Văn phòng Thị trưởng thành phố Leipzig (Đức), trả lời phỏng vấn Báo Thế giới và Việt Nam bên lề Đối thoại Hữu nghị TP. Hồ Chí Minh năm 2026.

Dành lại không gian cho người dân

Theo ông Tobias David, nguyên Chánh Văn phòng Thị trưởng thành phố Leipzig, các thành phố trên thế giới đang phải giải quyết những thách thức tương tự về không gian công cộng, giao thông và biến đổi khí hậu. Với Leipzig, câu hỏi đặt ra không chỉ là tổ chức giao thông như thế nào, mà còn là làm sao xây dựng một thành phố đáng sống, có không khí sạch và đủ an toàn để trẻ em có thể tự do di chuyển.

Tại châu Âu, các thành phố được yêu cầu xây dựng Kế hoạch Di chuyển đô thị bền vững (Sustainable Urban Mobility Plan - SUMP). Leipzig đã xây dựng kế hoạch này vào năm 2018. Trong Chiến lược Giao thông 2030, thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, 70% số chuyến đi trong thành phố được thực hiện bằng các phương thức giao thông thân thiện với môi trường, trong khi ô tô chỉ cần thiết đối với không quá 30% số chuyến đi.

Để hiện thực hóa mục tiêu, Leipzig đã lên kế hoạch hơn 600 biện pháp cụ thể, từ xây dựng vỉa hè, mở rộng giao thông công cộng đến phát triển các tuyến đường dành cho xe đạp, với ngân sách gần 1,5 tỷ Euro và hiện đang triển khai.

Theo ông Tobias David, một trong những thách thức lớn nhất bên cạnh đầu tư cơ sở hạ tầng là thay đổi hành vi giao thông. Thành phố cần tạo ra những lựa chọn đi lại thuận tiện, đồng thời truyền thông để người dân hiểu và sử dụng các phương thức này. Leipzig ưu tiên giao thông chủ động như đi bộ, xe đạp, đồng thời tăng cường hệ thống giao thông công cộng với xe điện mới, xe buýt điện, các hình thức chia sẻ phương tiện và một mạng lưới vận hành hiệu quả.

Mục tiêu là để người dân luôn tin cậy vào giao thông công cộng, đi bộ hoặc xe đạp vào cả ban ngày và ban đêm, qua đó giảm sự phụ thuộc vào ô tô. Cách tiếp cận này cũng giúp phân bổ lại không gian công cộng một cách hợp lý hơn, dành không gian cho các hoạt động logistics và dịch vụ cần thiết.

Những kết quả ban đầu cho thấy Leipzig đang đi đúng hướng. Một nghiên cứu gần đây cho thấy ngay từ năm 2025, 69% số chuyến đi tại thành phố được thực hiện bằng đi bộ, xe đạp hoặc giao thông công cộng, trong đó đi bộ chiếm 33%, xe đạp 20%, giao thông công cộng 16% và ô tô chiếm 31%.

Bên cạnh giao thông, Leipzig cũng chú trọng quy hoạch đô thị theo hướng để người dân có thể tiếp cận hầu hết các điểm đến trong khu dân cư trong vòng 15 phút. Các khu dân cư, trung tâm mua sắm, trường học và cơ sở hạ tầng công cộng được bố trí theo hướng hạn chế nhu cầu thực hiện những hành trình dài. Ông Tobias David cho rằng đây là một quá trình lâu dài, đòi hỏi nhiều biện pháp và nguồn lực tài chính, nhưng cuối cùng sẽ góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững và xây dựng một thành phố đáng sống hơn.

Hệ thống metro hứa hẹn sẽ góp phần quan trọng đưa TP. Hồ Chí Minh trở thành đô thị hiện đại, văn minh và bền vững. (Nguồn: VGP)

Từ những quan sát thực tế tại TP. Hồ Chí Minh, chuyên gia Đức nhận thấy còn nhiều dư địa để cải thiện không gian dành cho người đi bộ. Ông cho rằng tại một số khu vực, vỉa hè chưa thực sự an toàn và việc sang đường còn nguy hiểm, đặc biệt đối với trẻ em. Theo ông, thành phố có thể trở thành một nơi đáng sống hơn nếu mạnh dạn phân bổ lại không gian công cộng, giảm diện tích dành cho ô tô và xe máy gây tiếng ồn, phát thải, đồng thời tăng không gian an toàn cho người dân và xây dựng một hệ thống giao thông công cộng làm “xương sống”.

Cùng với hạ tầng xanh, nguyên Chánh Văn phòng Thị trưởng cũng nhấn mạnh vai trò của đào tạo nghề trong quá trình chuyển đổi xanh. Theo ông, Leipzig và TP. Hồ Chí Minh có thể chuyển từ việc trao đổi sinh viên sang xây dựng các chương trình đào tạo chung hướng tới những việc làm của tương lai. Điểm quan trọng của mô hình đào tạo nghề kép của Đức là chương trình đào tạo không chỉ do hệ thống giáo dục thiết kế. Doanh nghiệp cũng là một bộ phận của hệ thống đào tạo. Học viên vừa học tại trường nghề, vừa được đào tạo trong doanh nghiệp thực tế, sử dụng công nghệ thực tế và giải quyết những vấn đề thực tế.

Trên cơ sở đó, ông Tobias David đề xuất Leipzig và TP. Hồ Chí Minh tập trung vào một số ngành nghề có liên quan trực tiếp đến chuyển đổi xanh, như kỹ thuật về phương tiện giao thông điện và hạ tầng sạc; cơ điện tử và tự động hóa công nghiệp; hệ thống năng lượng tái tạo và lưu trữ năng lượng; lưới điện thông minh và công nghệ tòa nhà; công nghệ môi trường và nước; logistics số.

Các chương trình này có thể được xây dựng giữa một trường nghề của Việt Nam, một cơ sở đào tạo hoặc doanh nghiệp tại Leipzig và các doanh nghiệp ở cả hai phía. Điểm đáng chú ý là quá trình đào tạo có thể được thiết kế theo hướng quốc tế ngay từ đầu. Học viên có thể phần lớn thời gian học tập tại TP. Hồ Chí Minh nhưng tiếp cận các tiêu chuẩn và công nghệ của Đức; doanh nghiệp Đức cung cấp các module đào tạo và thiết bị; doanh nghiệp Leipzig tiếp nhận thực tập hoặc đào tạo nâng cao; giáo viên hai bên thường xuyên trao đổi và cùng đào tạo.

Ông Tobias David cũng đặc biệt khuyến nghị triển khai các chương trình “đào tạo giảng viên”. Theo ông, nếu muốn mở rộng đào tạo nghề kép, không thể chỉ đào tạo 50 học viên mà phải đào tạo những giáo viên và người hướng dẫn tại doanh nghiệp có khả năng đào tạo 500 người tiếp theo.

Ông cho biết Việt Nam đã có nền tảng tốt cho hướng đi này khi các chương trình đào tạo nghề Đức-Việt đã chứng minh khả năng xây dựng chương trình cùng doanh nghiệp, đào tạo theo tiêu chuẩn Đức và đưa các ngành nghề xanh vào chương trình, trong đó có các nghề về năng lượng, công nghệ tòa nhà, kỹ thuật vệ sinh, sưởi ấm và điều hòa không khí.

Tạo môi trường để doanh nghiệp đầu tư vào R&D và chuyển đổi xanh

Từ kinh nghiệm của vùng Kansai, bà Keiko Murakami, Phó Giám đốc Cục Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp vùng Kansai (METI-Kansai) nhấn mạnh, để thúc đẩy nghiên cứu và phát triển (R&D), điều quan trọng là tạo ra môi trường giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc thử nghiệm các công nghệ mới và triển khai các dự án trình diễn.

Bà Keiko Murakami, Phó Giám đốc Cục Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp vùng Kansai (METI-Kansai), trả lời phỏng vấn Báo Thế giới và Việt Nam bên lề Đối thoại Hữu nghị TP. Hồ Chí Minh năm 2026.

Một chính sách được METI-Kansai đánh giá hiệu quả là chương trình hỗ trợ nghiên cứu và phát triển. Tại Nhật Bản, Chương trình Go-Tech đang hỗ trợ các hoạt động R&D của doanh nghiệp vừa và nhỏ. Các doanh nghiệp nhận được hỗ trợ khi thực hiện dự án R&D phối hợp với các trường đại học và viện nghiên cứu công lập do chính quyền địa phương vận hành.

Đặc biệt, sự hỗ trợ từ chương trình có thể kéo dài tới ba năm thay vì chỉ giới hạn trong một năm. Trong thời gian triển khai, các dự án được đánh giá; nếu không đạt kết quả đủ tốt, hỗ trợ có thể không được tiếp tục. Các dự án cũng không chỉ được đánh giá về mặt công nghệ mà cả tiềm năng thị trường và khả năng thương mại hóa. Theo bà Keiko Murakami, cách làm này giúp nguồn lực công được tập trung vào những dự án có tiềm năng phát triển trong tương lai, hướng tới ứng dụng thực tế và thương mại hóa thay vì nghiên cứu đơn thuần.

Đối với chuyển đổi xanh, một chính sách hiệu quả khác là hỗ trợ đưa các công nghệ môi trường tiên tiến, thiết bị tiết kiệm năng lượng và hệ thống năng lượng tái tạo vào các nhà máy, cơ sở kinh doanh và hạ tầng công cộng mới xây dựng. Điều này có thể góp phần giảm tác động môi trường và mức tiêu thụ năng lượng của các hoạt động công nghiệp.

Kinh nghiệm hợp tác giữa METI-Kansai và tỉnh Bình Dương cũng được bà Keiko Murakami đề cập. Năm 2022, hai bên ký văn bản hợp tác trong lĩnh vực môi trường nhằm cải thiện môi trường kinh doanh và tạo cơ hội thị trường cho doanh nghiệp Nhật Bản thông qua việc giới thiệu công nghệ môi trường của Kansai, cùng các hệ thống quản lý và quy định của Nhật Bản, tới các cơ quan chính quyền địa phương và doanh nghiệp đang tích cực giải quyết các vấn đề môi trường.

Trong khuôn khổ này, METI-Kansai đã tổ chức các hội thảo tại Bình Dương để giới thiệu công nghệ môi trường và tiết kiệm năng lượng của các doanh nghiệp Kansai. Đồng thời, các cơ quan chính quyền địa phương và các nhà phát triển khu công nghiệp được cung cấp một “Danh sách giải pháp” giới thiệu công nghệ, sản phẩm và hệ thống của các doanh nghiệp Kansai có thể góp phần xây dựng các khu công nghiệp thân thiện với môi trường.

Danh sách này phân loại những thách thức trong phát triển khu công nghiệp sinh thái thành các nhóm như năng lượng xanh, tái chế tài nguyên, tái sử dụng nước và kiểm soát ô nhiễm; đồng thời giới thiệu các biện pháp và công nghệ Nhật Bản có thể góp phần giải quyết từng vấn đề. Theo vị chuyên gia, kinh nghiệm này cho thấy phát triển công nghiệp và bảo vệ môi trường cần được triển khai song song, vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, vừa giải quyết các thách thức về môi trường.

Bên cạnh đó, đối với việc kết nối các doanh nghiệp công nghệ cao của Kansai với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của TP. Hồ Chí Minh, bà Keiko Murakami cho rằng yếu tố quan trọng nhất là sự hiện diện của những “điều phối viên” có năng lực.

Theo bà, khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và tập quán kinh doanh giữa doanh nghiệp Nhật Bản và Việt Nam, cũng như giữa các trường đại học và tổ chức nghiên cứu, có thể khiến những công nghệ tiềm năng và nhu cầu kinh doanh rõ ràng chưa chắc chuyển thành hợp tác cụ thể. Vì vậy, cần những người hiểu cả hai phía, có khả năng xây dựng lòng tin và tạo ra các cơ hội cho những dự án hợp tác mới.

Tháng 9/2024, tại Tokyo (Nhật Bản), UBND tỉnh Đồng Nai đã phối hợp với Đại sứ quán Việt Nam tại Nhật Bản tổ chức Lễ tái ký kết Khung hợp tác kinh tế lần thứ V với Cục Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp vùng Kansai (METI-Kansai). (Nguồn: Báo Đồng Nai)

Đặc biệt, trong hợp tác với UBND tỉnh Đồng Nai, METI-Kansai đã triển khai chương trình kéo dài sáu năm (từ 2017 - 2022), nhằm phát triển đội ngũ điều phối viên có khả năng kết nối doanh nghiệp Nhật Bản, doanh nghiệp Việt Nam, trường đại học và các tổ chức nghiên cứu. Chương trình bao gồm cố vấn thường xuyên của các chuyên gia Nhật Bản, đào tạo trực tuyến, chương trình thăm doanh nghiệp, các hoạt động kết nối kinh doanh thực tế và các chuyến khảo sát tại Nhật Bản. Qua đó, các học viên được tăng cường khả năng xác định nhu cầu kinh doanh, tìm kiếm doanh nghiệp tiềm năng và xây dựng mạng lưới chuyên môn.

Kết quả, hơn 10 điều phối viên đã được đào tạo. Năm 2019, Nhóm Điều phối viên Đồng Nai được thành lập và hiện hoạt động độc lập, tích cực thúc đẩy kết nối kinh doanh và trao đổi nguồn nhân lực giữa các tổ chức Nhật Bản và Việt Nam.

Theo bà, trong thời gian tới, các điều phối viên tại TP. Hồ Chí Minh có thể đóng vai trò trung tâm trong thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp Nhật Bản và Việt Nam, cũng như kết nối với các trường đại học và tổ chức nghiên cứu trong các hoạt động nghiên cứu chung, dự án thí điểm và phát triển nguồn nhân lực.