Cú sốc nguồn cung từ Trung Đông thúc đẩy xu hướng giảm lệ thuộc nhiên liệu hóa thạch

Kho dầu dự trữ của công ty Exolum ở Barcelona, Tây Ban Nha. Ảnh: AFP/TTXVN

Theo hãng tin Reuters, từ châu Âu đến châu Á, hàng loạt đề xuất đã được đưa ra nhằm giảm phụ thuộc dài hạn vào nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch, bao gồm mở rộng năng lượng hạt nhân, thúc đẩy năng lượng tái tạo, tăng dự trữ chiến lược và đa dạng hóa nguồn cung.

Việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel hôm 28/2, đánh dấu lần thứ ba trong thập kỷ này thế giới đối mặt với cú sốc năng lượng quy mô lớn. Diễn biến này không chỉ làm gián đoạn dòng chảy dầu khí mà còn làm gia tăng nhận thức rằng mô hình phát triển phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trở nên ngày càng rủi ro.

Geoffrey Pyatt, cựu Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách tài nguyên năng lượng, nhận định thị trường đã không còn có thể xem nguồn cung từ Vùng Vịnh là điều hiển nhiên. Theo ông, vấn đề an ninh năng lượng hiện nay trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Thế giới “vẽ lại” bản đồ năng lượng

Việc tấn công các cơ sở khai thác khí đốt thượng nguồn không chỉ mang ý nghĩa quân sự mà còn phản ánh nguy cơ lan rộng của chiến tranh sang lĩnh vực năng lượng, vốn được xem là huyết mạch của Trung Đông và thị trường thế giới.

Theo tờ The Guardian, chuỗi sự kiện bắt đầu khi một cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái của Iran khiến hoạt động tại mỏ khí Shah ở Abu Dhabi phải tạm dừng. Đây là cơ sở có công suất khoảng 1,28 tỷ feet khối khí mỗi ngày, đóng góp khoảng 20% nguồn cung khí của UAE và 5% sản lượng lưu huỳnh dạng hạt toàn cầu - nguyên liệu quan trọng trong sản xuất phân bón.

Mỏ khí đốt South Pars ở ngoài khơi thành phố Asaluyeh, miền Nam Iran. Ảnh: IRNA/TTXVN

Chỉ một ngày sau, một cơ sở sản xuất thuộc mỏ khí South Pars - mỏ khí lớn nhất thế giới mà Iran khai thác chung với Qatar - tiếp tục bị tấn công. Đây là nguồn năng lượng nội địa quan trọng bậc nhất của Iran, trong bối cảnh nước này thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu điện.

Các vụ tấn công cũng như xung đột leo thang khiến các nền kinh tế tiêu thụ năng lượng lớn đang đồng loạt điều chỉnh chiến lược. Liên minh châu Âu gần đây công bố các cơ chế bảo lãnh tài chính mới cho điện hạt nhân, đảo chiều xu hướng đóng cửa nhà máy kéo dài nhiều thập kỷ. Trong khi đó, nhiều quốc gia nhập khẩu lớn lên kế hoạch tìm kiếm nguồn cung từ nhiều đối tác hơn để giảm thiểu rủi ro.

Ngay từ ngày đầu xung đột, một cơ quan thuộc Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc đã khuyến nghị đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, đồng thời mở rộng dự trữ khẩn cấp và đa dạng hóa nguồn nhập khẩu.

“Không chỉ Trung Quốc mà trên toàn thế giới, các chính phủ sẽ xem xét lại hệ thống cung ứng năng lượng và có thể chú trọng hơn đến năng lượng hạt nhân cũng như năng lượng sạch”, ông Wang Jin, chuyên gia tại Viện Đối thoại Quốc tế Bắc Kinh nói.

Trong ngắn hạn, các quốc gia tiêu thụ lớn đã phối hợp xả kho dự trữ năng lượng ở quy mô kỷ lục, đồng thời kêu gọi người dân tiết kiệm năng lượng nhằm giảm áp lực cung cầu.

Hiện khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu bị gián đoạn do eo biển Hormuz bị phong tỏa. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đánh giá đây là sự gián đoạn nghiêm trọng nhất trong lịch sử, đẩy giá dầu thế giới vượt ngưỡng 100 USD/thùng.

Châu Á, Châu Âu chịu tác động nặng nề

Châu Á là khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất do phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ Trung Đông. Giá năng lượng tăng cao và nguy cơ thiếu hụt vật lý đã buộc nhiều nền kinh tế trong khu vực phải cân nhắc lại chiến lược dài hạn.

Tại Đài Loan, chính phủ đang xem xét khả năng khởi động lại nhà máy điện hạt nhân cuối cùng vừa đóng cửa, sau khi nguồn cung LNG từ Qatar - chiếm khoảng một phần ba nhu cầu - bị ảnh hưởng bởi xung đột. Tại Nhật Bản, các cuộc thảo luận về việc tái khởi động các lò phản ứng sau thảm họa Fukushima cũng được thúc đẩy mạnh hơn.

Trong khi đó, Trung Quốc - quốc gia nhập khẩu dầu Iran lớn nhất - đã giảm sản lượng lọc dầu và hạn chế xuất khẩu nhiên liệu để đảm bảo nguồn cung nội địa. Tuy nhiên, nước này phần nào ít bị ảnh hưởng hơn nhờ dự trữ lớn và quá trình điện hóa nhanh, với xe điện chiếm hơn một nửa doanh số xe mới và năng lượng tái tạo đóng góp hơn 50% sản lượng điện.

Tại châu Âu, chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch đã tăng mạnh, gây áp lực lớn lên giá điện. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho rằng việc phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu đắt đỏ và biến động là một bất lợi mang tính cấu trúc.

Bà đồng thời thừa nhận việc giảm tỷ trọng năng lượng hạt nhân trong 25 năm qua là một sai lầm chiến lược. Hiện EU đang xem xét các biện pháp điều chỉnh thị trường carbon, trợ cấp và ưu đãi thuế nhằm giảm gánh nặng chi phí cho doanh nghiệp và người dân.

Nhà máy lọc dầu ở California, Mỹ. Ảnh: AFP/TTXVN

Địa chính trị năng lượng thêm phức tạp

Trong khi đó, Mỹ, với vị thế là nhà sản xuất dầu khí lớn nhất thế giới, ít chịu áp lực về nguồn cung nội địa nhưng vẫn phải đối mặt với thách thức kiểm soát giá năng lượng toàn cầu. Chính quyền Washington thậm chí nới lỏng một số lệnh trừng phạt để tăng nguồn cung từ Nga, trong nỗ lực bình ổn thị trường.

Giới phân tích cho rằng cuộc khủng hoảng Iran có thể buộc phương Tây xem xét lại chính sách trừng phạt đối với LNG của Nga, khi nguồn cung toàn cầu bị thắt chặt.

Dù vậy, quá trình chuyển dịch sang năng lượng xanh cũng đặt ra rủi ro mới. Một số chuyên gia cảnh báo châu Âu có thể rơi vào tình trạng phụ thuộc mới vào công nghệ và chuỗi cung ứng năng lượng sạch từ Trung Quốc, thay vì dầu khí từ Trung Đông hay Nga.

Cú sốc lần này, tương tự các biến động từ đại dịch Covid-19 và xung đột Nga - Ukraine trước đó, đang cho thấy một thực tế rõ ràng: an ninh năng lượng không còn là vấn đề riêng của từng quốc gia, mà đã trở thành bài toán toàn cầu, đòi hỏi những thay đổi mang tính cấu trúc trong cách thế giới sản xuất và tiêu thụ năng lượng.

Bảo Hân/Báo Tin tức và Dân tộc