Đánh giá diện rộng: Đo thực chất, tạo lực đổi mới giáo dục

Đoàn giám sát chụp ảnh lưu niệm với học sinh Trường Tiểu học Liên Sơn (Bắc Ninh) sau khảo sát SEA-PLM.

Không chỉ phản ánh thực trạng dạy học, kết quả đánh giá còn trở thành căn cứ quan trọng giúp nhà trường, giáo viên điều chỉnh phương pháp, nâng cao chất lượng giáo dục theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh.

Phản chiếu khách quan chất lượng dạy học

Đánh giá diện rộng là kênh quan trọng giúp nhìn nhận chất lượng dạy học một cách khách quan, toàn diện và có hệ thống. Nhận định này được bà Trịnh Diệu Hằng - Phó Hiệu trưởng Trường THCS Chu Văn An (Tây Hồ, Hà Nội) nhấn mạnh khi cho rằng, ở phạm vi lớp học, giáo viên có thể nắm rõ sự tiến bộ của từng học sinh; tuy nhiên, đánh giá diện rộng giúp nhìn ra bức tranh tổng thể, xác định mức độ đáp ứng của học sinh so với yêu cầu cần đạt của chương trình.

Theo bà Hằng, khi tham gia xây dựng bộ câu hỏi môn Toán cho các đợt đánh giá thuộc cả Chương trình GDPT 2006 và Chương trình GDPT 2018, có thể thấy rõ xu hướng mới là tập trung đánh giá năng lực tư duy và khả năng vận dụng kiến thức, thay vì chỉ kiểm tra kỹ năng, kiến thức đơn thuần. Điều này góp phần định hướng lại phương pháp dạy học trong nhà trường, phù hợp với tinh thần triển khai Chương trình GDPT 2018 của Bộ GD&ĐT.

Phó Hiệu trưởng Trường THCS Chu Văn An cũng cho rằng, giá trị cốt lõi của đánh giá diện rộng là cung cấp nguồn dữ liệu đủ lớn để nhà trường nhìn lại toàn diện quá trình dạy học. Bộ câu hỏi không chỉ tập trung vào kết quả học tập, mà còn khảo sát môi trường giáo dục, điều kiện sống, sự phát triển của học sinh, cũng như sự phối hợp giữa gia đình – nhà trường – xã hội. Đây đều là những yếu tố có tác động trực tiếp đến chất lượng giáo dục.

Thông qua kết quả đánh giá, nhà trường và giáo viên có thể nhận diện rõ những lĩnh vực học sinh làm tốt, cũng như những hạn chế còn tồn tại; phân tích nguyên nhân, từ đó đề xuất phương hướng, chiến lược và giải pháp nhằm cải thiện, nâng cao hiệu quả giáo dục.

“Trong thực tế, đôi khi nhà trường, giáo viên cho rằng chất lượng dạy học đã ổn định, nhưng khi nhìn vào dữ liệu đánh giá diện rộng sẽ nhận ra những khoảng trống chưa từng được nhận diện rõ ràng. Chính những thông tin này giúp việc điều chỉnh dạy học trở nên cụ thể và có cơ sở hơn”, bà Trịnh Diệu Hằng chia sẻ.

Cùng quan điểm, bà Kim Ngọc – Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân (Thái Nguyên), đánh giá phương thức này cung cấp bức tranh tổng thể, khách quan và có hệ thống về chất lượng giáo dục của nhà trường. Qua đó, có thể đo lường mức độ đạt chuẩn về năng lực, phẩm chất của học sinh theo yêu cầu của Chương trình GDPT 2018 trên cùng một hệ quy chiếu toàn quốc.

Không chỉ vậy, dữ liệu từ đánh giá diện rộng còn giúp nhà trường sớm nhận diện nguy cơ hổng kiến thức để kịp thời can thiệp. Đồng thời, đây cũng là nguồn minh chứng tin cậy, hỗ trợ cán bộ quản lý đưa ra quyết định chuyên môn sát với thực tiễn.

“Kết quả đánh giá diện rộng giúp nhà trường, giáo viên nhận diện chính xác thực trạng dạy học thông qua dữ liệu. Cụ thể, có thể xác định các mạch kiến thức, kỹ năng học sinh làm tốt; nhận diện những lớp, trường có mô hình tổ chức dạy học hiệu quả để nhân rộng; đồng thời chỉ ra các mạch kiến thức, kỹ năng hoặc nhóm học sinh còn hạn chế so với yêu cầu cần đạt. Qua đó, giáo viên có thể tự đánh giá hiệu quả phương pháp giảng dạy, kiểm tra, đánh giá của mình để điều chỉnh phù hợp. Đây cũng là kênh thông tin giúp nhận diện chênh lệch chất lượng giữa các khối lớp, nhóm đối tượng học sinh, góp phần bảo đảm công bằng giáo dục”, bà Kim Ngọc nhấn mạnh.

Tại Trường THPT Minh Đài (Phú Thọ), Hiệu trưởng Nguyễn Văn Hùng cho biết, nhà trường sẽ tham gia chương trình đánh giá định kỳ quốc gia đối với học sinh lớp 11. Hiện, đơn vị đã chuẩn bị đầy đủ các điều kiện theo yêu cầu của Bộ GD&ĐT và Sở GD&ĐT. Cụ thể, nhà trường đã lập danh sách giáo viên giảng dạy các môn Ngữ văn, Toán, Tiếng Anh và toàn bộ học sinh lớp 11 năm học 2025 - 2026 gửi về sở; đồng thời chuẩn bị phòng máy tính với 45 máy, bảo đảm cấu hình và số lượng theo quy định.

Theo ông Nguyễn Văn Hùng, tham gia đánh giá diện rộng quốc gia là cơ hội để nhà trường nắm rõ chất lượng đội ngũ giáo viên cũng như kết quả học tập của học sinh. Vì vậy, công tác chuẩn bị được thực hiện đầy đủ, nhằm bảo đảm quá trình tổ chức diễn ra nghiêm túc, khách quan và hiệu quả.

Sau khi hoàn tất đánh giá, trên cơ sở kết quả thu được, nhà trường sẽ phân tích đa chiều về chất lượng giảng dạy của giáo viên và kết quả học tập của học sinh; từ đó đề ra giải pháp khắc phục hạn chế, phát huy ưu điểm, nâng cao năng lực đội ngũ và chất lượng giáo dục toàn diện.

“Là đơn vị được lựa chọn tham gia đánh giá diện rộng, nhà trường mong Bộ GD&ĐT và Sở GD&ĐT cung cấp dữ liệu kết quả ở phạm vi tỉnh và toàn quốc, để các tổ, nhóm chuyên môn có cơ sở phân tích, đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả dạy và học”, ông Hùng kiến nghị.

Học sinh An Giang tham gia khảo sát SEA-PLM.

“Đòn bẩy” nâng cao chất lượng dạy học

Ở góc độ quản lý nhà trường, bà Trịnh Diệu Hằng cho rằng, điều quan trọng không chỉ là kết quả đánh giá, mà là cách sử dụng dữ liệu đó.

Tại Trường THCS Chu Văn An, dựa trên những phân tích khoa học, cán bộ quản lý và giáo viên có thể nhận diện các “khoảng trống”, xác định nguyên nhân, từ đó xây dựng giải pháp theo tầm nhìn ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Kế hoạch ngắn hạn được triển khai ngay trong các buổi sinh hoạt tổ/nhóm chuyên môn, các hoạt động trải nghiệm – hướng nghiệp, giáo dục đạo đức học sinh.

Khi cùng phân tích những dạng câu hỏi hoặc năng lực học sinh chưa thể hiện tốt, giáo viên sẽ trao đổi về cách tổ chức bài học, cách đặt câu hỏi, cách rèn luyện tư duy, các hoạt động giáo dục đạo đức, đồng thời điều chỉnh kế hoạch giáo dục của năm học.

Kế hoạch trung hạn là định hướng hoạt động chuyên môn, xác định các chủ đề cần quan tâm, chú trọng trong các kỳ hoặc năm học tiếp theo. Kế hoạch dài hạn hướng đến mô hình phát triển tổng thể của nhà trường trong 5 năm.

Cũng chia sẻ về giải pháp sử dụng kết quả đánh giá diện rộng, bà Kim Ngọc cho biết, trong sinh hoạt chuyên môn, Trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân sẽ phân tích phổ điểm và ma trận đề, qua đó xác định những nội dung, mạch kiến thức, kỹ năng, năng lực học sinh đạt tốt và chưa tốt; đồng thời phân tích, làm rõ nguyên nhân, tập trung vào các vấn đề cốt lõi.

Từ những phân tích này, nhà trường sẽ điều chỉnh phân phối chương trình phù hợp, tăng cường thời lượng cho các nội dung còn hạn chế, đồng thời duy trì các nội dung đã đạt hiệu quả; xây dựng kế hoạch phụ đạo và bồi dưỡng theo nhóm năng lực.

Bên cạnh đó, nhà trường đổi mới phương pháp dạy học, áp dụng các phương pháp phù hợp nhằm phát triển những năng lực còn yếu của học sinh; tổ chức các tiết dạy minh họa tập trung vào các “điểm yếu” về kiến thức, kỹ năng và năng lực mà kết quả đánh giá diện rộng đã chỉ ra.

Cuối cùng, kết quả đánh giá được sử dụng để cải tiến chất lượng giáo dục hằng năm, so sánh với các năm trước, từ đó điều chỉnh kế hoạch, nâng cao hiệu quả dạy và học trong các năm tiếp theo.

Giáo viên tham gia tập huấn “Vận dụng cách đánh giá PISA nhằm nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên”.

Để dữ liệu được khai thác hiệu quả

Để dữ liệu từ đánh giá diện rộng được khai thác hiệu quả và thực sự hỗ trợ nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường, bà Kim Ngọc cho rằng cần bảo đảm một số điều kiện. Trước hết, cán bộ quản lý, giáo viên cần có kỹ năng phân tích, sử dụng dữ liệu, chuyển hóa các thông tin này thành giải pháp cải tiến chất lượng. Việc sử dụng phần mềm phân tích kết quả chi tiết theo lớp và mạch nội dung sẽ giúp kết quả phân tích trở nên chính xác và có giá trị hơn.

Đồng thời, khi khai thác kết quả đánh giá diện rộng, cán bộ quản lý cần lưu ý không biến dữ liệu này thành áp lực thành tích cho giáo viên, mà coi đó là kênh thông tin quan trọng để đánh giá chất lượng giáo dục; từ đó cùng nhau xây dựng các biện pháp cải tiến, khuyến khích chia sẻ kinh nghiệm giảng dạy hiệu quả giữa các giáo viên trong nhà trường.

Còn theo bà Trịnh Diệu Hằng, dữ liệu đánh giá diện rộng đã được thu thập, phân tích theo các phương pháp chuyên nghiệp và đánh giá thử nghiệm kỹ lưỡng trước khi áp dụng. Điểm khác biệt nổi bật của kỳ đánh giá mới là không chỉ tập trung vào kết quả học tập về kiến thức và kỹ năng, mà còn đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh. Vì vậy, việc thiết kế câu hỏi phải thoát ra khỏi tư duy cũ, nhằm thực sự đánh giá được năng lực, phẩm chất của học sinh, đặc biệt là khả năng áp dụng những gì được học trong nhà trường vào thực tiễn.

Ngoài ra, thông tin về từng nhóm năng lực hoặc từng dạng câu hỏi cần được cung cấp cùng với kết quả đánh giá, để các nhà trường và giáo viên có đủ dữ liệu nghiên cứu cá nhân. Giáo viên cũng cần được tập huấn về cách đọc và khai thác dữ liệu đánh giá. Khi hiểu rõ ý nghĩa của các chỉ số và dạng câu hỏi, giáo viên sẽ dễ dàng chuyển hóa kết quả đó thành các giải pháp trong dạy học.

Về phía các nhà trường, bà Trịnh Diệu Hằng cho rằng cần tạo ra văn hóa sử dụng dữ liệu để cải tiến chất lượng giáo dục, coi kết quả đánh giá là cơ hội để nhìn lại và điều chỉnh, chứ không phải áp lực thành tích.

Chia sẻ kinh nghiệm từ thực tiễn, ông Nguyễn Ngọc Hiền – Hiệu trưởng Trường THPT Hương Vinh (TP Huế), lưu ý để dữ liệu từ đánh giá diện rộng thực sự phát huy hiệu quả, các kết quả đánh giá cần được phân tích rõ ràng và cung cấp kịp thời cho các nhà trường. Bên cạnh đó, giáo viên cũng cần được bồi dưỡng kỹ năng đọc và sử dụng dữ liệu đánh giá trong thực tiễn giảng dạy. Khi giáo viên hiểu rõ ý nghĩa của các kết quả đánh giá và biết cách vận dụng trong quá trình tổ chức dạy học, các số liệu thống kê sẽ trở thành những gợi ý thiết thực cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy.

Hiếu Nguyễn