Đánh thức cảng thị cổ Trung Phường, kiến tạo động lực phát triển văn hóa vùng Đông Nam Đà Nẵng

Từ thương cảng quốc tế đến lớp trầm tích lịch sử

Sáng 15.7, tại xã Duy Nghĩa (TP Đà Nẵng), UBND xã Duy Nghĩa phối hợp với Văn phòng đại diện Báo Lao Động khu vực miền Trung và Hội Khoa học Lịch sử TP. Đà Nẵng tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề "Bảo tồn và phát huy giá trị cảng thị cổ Trung Phường gắn với phát triển du lịch văn hóa vùng Đông Nam Đà Nẵng".

Sự kiện quy tụ nhiều nhà quản lý, chuyên gia khảo cổ, lịch sử, văn hóa, du lịch cùng các nhà nghiên cứu uy tín nhằm nhìn nhận toàn diện hơn về giá trị của cảng thị cổ Trung Phường, đồng thời đề xuất các giải pháp đưa di sản trở thành động lực phát triển trong không gian mới của thành phố Đà Nẵng.

Quang cảnh tọa đàm

Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh, tọa đàm không chỉ là diễn đàn khoa học để tiếp tục làm sáng tỏ giá trị lịch sử, văn hóa của cảng thị cổ Trung Phường mà còn là dịp để trao đổi các giải pháp thiết thực nhằm đưa di sản trở thành nguồn lực phục vụ phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Theo bà Thi, lịch sử đã chứng minh một vùng đất có thể phát triển nhờ vị trí địa lý, tiềm năng kinh tế hay nguồn lực đầu tư, nhưng chỉ khi biết trân trọng và phát huy những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ thì mới tạo dựng được bản sắc riêng và sức sống lâu bền.

"Có thể xây dựng những công trình hiện đại trong vài năm, nhưng để hình thành bản sắc của một vùng đất phải cần hàng trăm, hàng nghìn năm lịch sử", bà nói.

Bà Nguyễn Thị Anh Thi, Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng phát biểu tại tọa đàm

Trong bối cảnh Đà Nẵng đang bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian mở rộng, hướng tới trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, du lịch và đổi mới sáng tạo của khu vực, việc bảo tồn các giá trị di sản càng có ý nghĩa đặc biệt.

Theo lãnh đạo thành phố, những kết quả nghiên cứu nhiều năm qua cho thấy Trung Phường từng là điểm giao thương quan trọng trên tuyến hàng hải quốc tế, nơi gặp gỡ của nhiều nền văn hóa và cộng đồng cư dân, minh chứng sinh động cho truyền thống giao lưu, hội nhập rất sớm của vùng đất Quảng Nam - Đà Nẵng.

Đại diện lãnh đạo Sở VHTTDL TP. Đà Nẵng cùng các đại biểu tham dự tọa đàm

Không gian di sản còn nhiều dư địa để phát huy

Theo ông Phạm Được, Chủ tịch UBND xã Duy Nghĩa, Duy Nghĩa từ rất sớm đã là nơi giao thoa của các nền văn minh, điểm gặp gỡ của những tuyến giao thương quốc tế trên biển và hội tụ dòng chảy kinh tế, văn hóa, tín ngưỡng suốt nhiều thế kỷ.

Ẩn sâu dưới lớp cát ven biển, trong dòng chảy sông Thu Bồn và Trường Giang là dấu tích của một thương cảng từng đón những cánh buồm từ phương xa vượt đại dương tìm đến. Theo các kết quả nghiên cứu khảo cổ học và sử học, có thể vào các thế kỷ đầu Công nguyên, Trung Phường đã hình thành một thương cảng quan trọng trên tuyến hàng hải kết nối Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương.

Từ nơi đây, các thương nhân Ấn Độ, Trung Hoa và nhiều quốc gia khác mang theo hàng hóa, tri thức, tín ngưỡng và các giá trị văn hóa đến vùng đất Lâm Ấp xưa. Đây cũng được xem là một trong những địa điểm Phật giáo xuất hiện sớm nhất ở miền Trung, gắn với dấu tích ngôi chùa cổ Trung Phường có lịch sử gần 2.000 năm.

Các đại biểu tham dự tọa đàm

Theo ông Phạm Được, Trung Phường không đơn thuần là một bến cảng mà còn là nơi hội tụ của thương mại quốc tế, không gian giao lưu văn hóa Đông - Tây và cửa ngõ kết nối vương quốc Champa với thế giới bên ngoài.

Dù trải qua những biến động của thiên nhiên, sự bồi lấp cửa biển và đổi thay lịch sử khiến thương cảng dần khép lại vai trò của mình, nhưng ký ức về một thương cảng quốc tế chưa bao giờ mất đi. Những hiện vật khảo cổ, truyền thuyết dân gian, đời sống văn hóa cư dân ven biển cùng niềm tự hào của người dân địa phương vẫn lưu giữ những dấu ấn của một thời hưng thịnh.

Theo nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP. Đà Nẵng, vị trí nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn, gần Cửa Đại, kết nối với Trường Giang, Trà Kiệu, Đồng Dương, Mỹ Sơn và biển Đông đã tạo cho Trung Phường lợi thế đặc biệt trong lịch sử giao thương.

Những dấu tích còn lại như giếng cổ, chùa Thanh Lương, gạch Chăm, mỏ neo cổ, đồ gốm sứ, ký ức ghe bầu, nghề nước mắm Trung Phường - Cửa Khe hay chợ cá An Lương... đang gợi mở một không gian di sản biển phong phú, kết hợp hài hòa giữa giá trị vật thể và phi vật thể.

Ông Bùi Văn Tiếng - Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử TP. Đà Nẵng phát biểu tại tọa đàm

Để di sản trở thành nguồn lực phát triển

Một trong những nội dung nhận được sự đồng thuận cao tại tọa đàm là tư duy bảo tồn phải gắn với phát triển, đưa di sản trở thành một phần của đời sống đương đại.

Theo Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi, điều thành phố hướng tới không chỉ là bảo tồn một địa điểm khảo cổ mà là xây dựng một không gian văn hóa sống, nơi lịch sử tiếp tục được kể bằng ngôn ngữ của khoa học, giáo dục, du lịch và sáng tạo.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, lãnh đạo thành phố đề nghị tiếp tục nghiên cứu khảo cổ, sưu tầm tư liệu nhằm nhận diện đầy đủ hơn giá trị lịch sử, khảo cổ, văn hóa và thương mại của Trung Phường; xây dựng tư duy bảo tồn gắn với quy hoạch, giáo dục, chuyển đổi số và phát triển du lịch; đồng thời tăng cường liên kết không gian di sản với Hội An, Mỹ Sơn, Cù Lao Chàm cùng các điểm đến ven sông Thu Bồn.

Đặc biệt, cộng đồng địa phương được xác định là chủ thể của quá trình bảo tồn. Người dân không chỉ là người gìn giữ di sản mà còn là người kể câu chuyện về di sản, sáng tạo các sản phẩm văn hóa, du lịch và trực tiếp hưởng lợi từ những giá trị mà di sản mang lại.

Ở góc độ phát triển du lịch, ông Cao Trí Dũng, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Đà Nẵng cho rằng Trung Phường sở hữu lợi thế riêng, không cần sao chép mô hình của Hội An hay Cẩm Thanh. Thay vào đó, địa phương có thể phát triển các loại hình du lịch khảo cổ, du lịch văn hóa biển, trải nghiệm làng nghề, tín ngưỡng ven biển và đời sống cộng đồng.

Bia di tích khảo cổ học cảng Trung Phường

Các chuyên gia cũng đề xuất xây dựng tuyến du lịch di sản ven biển phía Nam Đà Nẵng kết nối Trung Phường với Hội An, Cù Lao Chàm, Trà Kiệu, Đồng Dương; hình thành không gian trưng bày hoặc "bảo tàng thực cảnh" về lịch sử thương cảng, tuyến hàng hải quốc tế cổ, nghề làm nước mắm, nghề đánh bắt hải sản, ký ức ghe bầu cùng các hiện vật khảo cổ học.

Song song với đó là phục dựng các câu chuyện văn hóa bản địa, truyền thuyết Hải Phố, những bài vè ghe bầu, câu hò biển hay dấu tích giao thương với thương nhân Ấn Độ, Trung Hoa, Nhật Bản để tạo nên các sản phẩm du lịch giàu bản sắc.

Tuy nhiên, các đại biểu cũng cho rằng mọi kế hoạch phát triển cần đặt trên nền tảng bảo tồn. Trong bối cảnh khu vực ven biển Trung Phường đang chịu tác động của sạt lở và biến đổi khí hậu, việc đầu tư các công trình chống xâm thực, phục hồi hệ sinh thái và bảo vệ cảnh quan tự nhiên phải được triển khai đồng bộ với các dự án phát triển du lịch.

Các nhà khoa học kỳ vọng rằng, với sự vào cuộc của chính quyền, giới nghiên cứu và cộng đồng, những lớp trầm tích của cảng thị cổ Trung Phường sẽ từng bước được "đánh thức", góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử - văn hóa của Đà Nẵng, đồng thời tạo nên một điểm nhấn mới trên bản đồ du lịch văn hóa miền Trung.

Bởi hơn cả việc khôi phục dấu tích của một thương cảng từng vang bóng, điều quan trọng là chuyển hóa những giá trị văn hóa, lịch sử thành nguồn lực phát triển, để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và trở thành nền tảng cho tương lai của vùng Đông Nam Đà Nẵng.