Đánh thức chè Shan tuyết

Dù sở hữu nhiều lợi thế về điều kiện tự nhiên và chất lượng sản phẩm đặc trưng, song trong nhiều năm qua, cây chè Shan tuyết vẫn chủ yếu được trồng nhỏ lẻ, chưa được quan tâm đầu tư và chưa phát huy hết giá trị kinh tế.

Đặc sản bị lãng quên

Với địa hình chủ yếu là đồi núi cao, độ dốc lớn, khí hậu mát lạnh quanh năm, độ ẩm cao, nhiều sương mù, tại khu vực núi Mẫu Sơn gồm các xã: Công Sơn, Ba Sơn, Mẫu Sơn có điều kiện thuận lợi để phát triển cây chè Shan tuyết. Cây chè Shan tuyết chủ yếu mọc tự nhiên trong rừng, một phần được người dân trồng và chăm sóc từ lâu đời, gắn liền với tập quán sản xuất của đồng bào dân tộc, đặc biệt là đồng bào Dao.

Đại diện HTX Thiên Sơn tươi xanh, chất lượng, bền vững (ngoài cùng bên phải) giới thiệu trà Shan tuyết thành phẩm và quy trình đóng gói sản phẩm

Theo số liệu thống kê từ các xã, trên địa bàn tỉnh hiện có trên 10 ha chè Shan tuyết. Trong đó, nhiều cây chè Shan tuyết đã có tuổi đời từ 100 - 300 năm. Chè Shan tuyết có dạng thân gỗ lớn, phân cành thưa, lá to, dài, răng cưa đều, búp có nhiều lông tuyết, khả năng sinh trưởng mạnh, có tiềm năng lớn về giá trị kinh tế và phát triển sản phẩm đặc sản. Đây là giống chè sinh trưởng tự nhiên ở khu vực núi cao nên hương vị khác biệt so với nhiều loại chè khác. Tuy nhiên, cây chè Shan tuyết trên địa bàn tỉnh vẫn chưa phát huy được tiềm năng vốn có. Trong nhiều năm qua, người dân chưa đầu tư chăm sóc, chủ yếu thu hái, chế biến theo phương thức thủ công, quy mô nhỏ lẻ. Sản phẩm chè phần lớn chỉ phục vụ gia đình và tiêu thụ quanh vùng với sản lượng ít.

Ông Hoàng Tiến Thành, thôn Khuổi Cấp, xã Mẫu Sơn chia sẻ: Gia đình tôi có khoảng 300 cây chè Shan tuyết được trồng cách đây gần 60 năm. Những năm qua, do không có người thu mua nên gia đình chủ yếu để cây phát triển tự nhiên, chưa chú trọng đầu tư chăm sóc. Vào mùa, gia đình chỉ hái một phần búp chè để chế biến thủ công phục vụ nhu cầu sử dụng trong gia đình chứ chưa bán ra thị trường.

Tương tự, ông Đặng Tằng Sằn, thôn Khuổi Phiêng, xã Mẫu Sơn cho biết: Gia đình tôi có khoảng 200 cây chè Shan tuyết hơn 100 năm tuổi. Dù biết cây này có giá trị kinh tế nhưng do không có người thu mua nên gia đình tôi chỉ để cây phát triển tự nhiên, không thu hái.

Thực tế cho thấy, dù sở hữu diện tích chè cổ thụ quý với chất lượng được đánh giá cao, song việc khai thác và phát triển chè Shan tuyết trên địa bàn tỉnh vẫn còn nhiều khó khăn. Hiện nay, phần lớn diện tích chè mọc phân tán trong rừng, giao thông đi lại khó khăn nên việc chăm sóc, thu hái và vận chuyển chưa thuận lợi. Hơn nữa, nhiều năm qua, tại các xã chưa có thương lái đến thu mua, chưa có kênh tiêu thụ ổn định nên người dân chưa chú trọng chăm sóc, chưa áp dụng quy trình chế biến đồng bộ dẫn đến thực trạng nhiều cây chè Shan tuyết còn bị "bỏ quên", chưa mang lại giá trị kinh tế cho người dân.

Tìm lại giá trị

Trước thực trạng cây chè Shan tuyết chưa phát huy được giá trị, thời gian gần đây, ngành chức năng và chính quyền các xã đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát triển cây chè đặc sản này. Trong đó, tập trung rà soát diện tích chè hiện có và tuyên truyền người dân nâng cao ý thức chăm sóc, bảo vệ cây chè Shan tuyết.

Ông Dương Trồng Mình, Phó Chủ tịch UBND xã Mẫu Sơn cho biết: Trên địa bàn xã có khoảng 5 ha chè Shan tuyết, tập trung ở thôn Khuổi Tẳng, Khuổi Cấp, Bó Pằm. Thời gian qua, người dân chủ yếu để cây phát triển tự nhiên, chưa quan tâm chăm sóc. Để phát huy tiềm năng của loại cây đặc sản này, cấp ủy, chính quyền xã đã đưa nội dung phát triển chè Shan tuyết vào nghị quyết để lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện; đồng thời tăng cường tuyên truyền, vận động người dân bảo tồn và từng bước mở rộng diện tích. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên môn hỗ trợ người dân khôi phục, chăm sóc diện tích chè hiện có; xây dựng vùng nguyên liệu gắn với phát triển chè Shan tuyết trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương.

Người dân xã Công Sơn chăm sóc cây chè Shan tuyết

Không chỉ chú trọng bảo tồn, một số hợp tác xã (HTX) trên địa bàn tỉnh cũng đã bắt đầu tìm hướng sản xuất, thử nghiệm chế biến chè Shan tuyết nhằm hướng đến việc thu mua nguyên liệu cho người dân nhằm từng bước phát huy giá trị cây chè, nâng cao chất lượng, quảng bá sản phẩm ra thị trường.

Ông Lý Văn Cao, Giám đốc HTX Thiên Sơn tươi xanh, chất lượng, bền vững (xã Mẫu Sơn) cho biết: Qua quá trình nghiên cứu, tìm hiểu, tôi nhận thấy chè Shan tuyết là sản phẩm có giá trị kinh tế cao, trong khi địa phương có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển loại cây này. Vì vậy, cuối năm 2023, chúng tôi đã thành lập HTX với 6 thành viên, mục tiêu là sản xuất, chế biến và phát triển các sản phẩm từ chè Shan tuyết. Chúng tôi đã đi tham quan, học tập kinh nghiệm sản xuất chè tại các tỉnh như Thái Nguyên, Tuyên Quang, Sơn La. Hiện nay, HTX đang sản xuất thử nghiệm một số sản phẩm chè Shan tuyết và bước đầu nhận được những phản hồi tích cực từ người dùng. Trong thời gian tới, HTX sẽ tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu, đầu tư máy móc đồng thời liên kết với các hộ dân phát triển sản phẩm chè hoàn thiện để đưa ra thị trường, hướng đến xây dựng phát triển sản phẩm OCOP.

Để từng bước bảo tồn và phát triển cây chè Shan tuyết theo hướng bền vững, năm 2025, Sở Khoa học và Công nghệ đã triển khai đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển chè Shan Mẫu Sơn, tỉnh Lạng Sơn” giai đoạn 2025 - 2028. Đề tài hướng tới mục tiêu bảo tồn và phát triển quần thể chè Shan tuyết Mẫu Sơn, đồng thời tạo cơ sở khoa học để khai thác hiệu quả tiềm năng của loại cây đặc sản này.

Theo đó, nội dung chính của đề tài là tuyển chọn cây đầu dòng phục vụ bảo tồn, khai thác và phát triển chè Shan tuyết Mẫu Sơn; xây dựng mô hình trồng mới cây chè; nghiên cứu bổ sung một số biện pháp kỹ thuật phù hợp thâm canh và chế biến sản phẩm chè San tuyết. Thời điểm này, sở đang tiến hành các bước để tuyển chọn cây đầu dòng phục vụ bảo tồn, khai thác và phát triển loại cây này; đồng thời thực hiện các thí nghiệm về thời vụ đốn và bón phân hữu cơ vi sinh, cắt tỉa cành sâu bệnh, cành khô héo, làm cỏ. Thông qua các thí nghiệm, cơ quan chuyên môn sẽ lựa chọn quy trình kỹ thuật phù hợp nhất với điều kiện tự nhiên tại Mẫu Sơn để làm cơ sở nhân rộng diện tích trồng trong thời gian tới.

Theo đánh giá của cơ quan chuyên môn, việc triển khai đề tài có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn nguồn gen quý của cây chè Shan tuyết, đồng thời tạo tiền đề để xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, nâng cao giá trị kinh tế cho người dân. Khi các quy trình kỹ thuật được hoàn thiện và áp dụng đồng bộ, cây chè Shan tuyết sẽ có điều kiện phát triển ổn định hơn, nâng cao năng suất, chất lượng và đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Bên cạnh đó, việc phát triển cây chè Shan tuyết còn được kỳ vọng gắn với phát triển du lịch trải nghiệm tại khu vực núi Mẫu Sơn. Với những đồi chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi cùng nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Dao, chè Shan tuyết không chỉ là sản phẩm nông nghiệp mà còn có tiềm năng trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của địa phương.

Để “đánh thức” tiềm năng chè Shan tuyết, thời gian tới rất cần sự vào cuộc đồng bộ của ngành chức năng, chính quyền địa phương, doanh nghiệp, HTX và người dân. Khi bài toán về bảo tồn nguồn gen, kỹ thuật sản xuất, chế biến và đầu ra sản phẩm từng bước được tháo gỡ, chè Shan tuyết Mẫu Sơn sẽ có cơ hội khẳng định thương hiệu, trở thành sản phẩm đặc sản mang lại giá trị kinh tế bền vững cho người dân vùng cao xứ Lạng.