'Đánh thức' dòng vốn hưu trí bổ sung

Nguồn vốn dài hạn còn rất nhỏ

Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định 85/2026/NĐ-CP về bảo hiểm hưu trí bổ sung, thay thế Nghị định 88/2016/NĐ-CP sau gần 10 năm triển khai thí điểm. Đây được xem là bước hoàn thiện quan trọng nhằm cụ thể hóa Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, đồng thời tạo hành lang pháp lý rõ hơn cho việc phát triển trụ cột hưu trí bổ sung bên cạnh hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Theo bà Phạm Thị Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Các định chế tài chính (Bộ Tài chính), việc phát triển hệ thống quỹ hưu trí bổ sung hiện nay là cần thiết nhằm thực hiện đồng thời hai mục tiêu là nâng cao an sinh xã hội và khơi thông nguồn lực cho tăng trưởng bền vững. Tuy nhiên, quy mô thị trường tại Việt Nam hiện vẫn còn khá nhỏ.

Số liệu của Bộ Tài chính cho thấy, đến cuối năm 2025, cả nước mới có 4 doanh nghiệp được cấp phép quản lý quỹ hưu trí bổ sung gồm Dragon Capital Việt Nam, SSIAM, MB Capital và VCBF. Các đơn vị này đang quản lý 7 quỹ hưu trí bổ sung với tổng tài sản ròng hơn 2.206 tỷ đồng, số người tham gia đạt gần 28.600, tăng hơn 42 lần so với 5 năm trước.

Dù vậy, theo PGS.TS. Trần Thị Thanh Nga (Học viện Tài chính), nếu đặt trong tương quan với quy mô nền kinh tế, lực lượng lao động và nhu cầu vốn dài hạn của thị trường tài chính, hệ thống quỹ hưu trí bổ sung tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn rất sơ khai. Quy mô tài sản còn nhỏ, độ bao phủ thấp và chưa trở thành một kênh tích lũy tài chính phổ biến của người lao động.

Đồng quan điểm, ông Trần Dũng Hà, Phó Giám đốc Bảo hiểm xã hội TP. Hồ Chí Minh cho rằng, sau gần một thập kỷ triển khai, số người tham gia mới chỉ hơn 28.000 người cho thấy cả doanh nghiệp và người lao động vẫn còn khá dè dặt với mô hình này.

“Mô hình hiện nay dường như mới tập trung ở các doanh nghiệp làm ăn khấm khá; trong khi người lao động chỉ được tham gia thông qua doanh nghiệp cũng là một điểm nghẽn, cần có điều chỉnh phù hợp hơn để mở rộng diện tham gia”, ông Hà nhận định.

Theo các chuyên gia, ý nghĩa của quỹ hưu trí bổ sung không chỉ nằm ở việc đa dạng hóa an sinh xã hội. Khi hệ thống ngân hàng vẫn đang gánh phần lớn nhu cầu vốn trung và dài hạn của nền kinh tế, sự phát triển của các quỹ hưu trí có thể bổ sung thêm một lớp nhà đầu tư tổ chức dài hạn cho thị trường vốn.

Ông R. Mark Davis, chuyên gia tài chính thuộc Ban Tài chính, Năng lực cạnh tranh và Đổi mới toàn cầu của Ngân hàng Thế giới cho biết, nhiều quốc gia hiện xem hệ thống quỹ hưu trí tư nhân là một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển thị trường vốn và giảm áp lực tài khóa khi dân số già hóa.

Phát triển thị trường quỹ hưu trí bổ sung sẽ giúp đa dạng hóa các hình thức an sinh xã hội và tăng cơ hội thu hút vốn dài hạn cho nền kinh tế khi dân số ngày càng già hóa

Thuế và niềm tin sẽ quyết định sức bật

Theo quan sát của Thời báo Ngân hàng, các nội dung mới trong Nghị định 85 cho thấy cơ quan quản lý đang chuyển mạnh sang tư duy thị trường hóa đối với mô hình quỹ hưu trí bổ sung.

Trong quá trình lấy ý kiến, Bộ Tài chính từng đề xuất cơ chế bảo đảm mức chi trả tối thiểu cho người tham gia khi nghỉ hưu thông qua việc sử dụng một phần tiền đóng góp để mua bảo hiểm nhân thọ trả tiền định kỳ. Tuy nhiên, quy định này sau đó đã được loại bỏ do lo ngại không phù hợp với nguyên tắc tự nguyện và vận hành theo cơ chế thị trường của quỹ hưu trí, đồng thời có thể làm tăng chi phí và phát sinh tranh chấp.

Thay vào đó, Nghị định mới tập trung nhiều hơn vào minh bạch thông tin và cảnh báo rủi ro. Doanh nghiệp quản lý quỹ, đại lý và đơn vị tư vấn không được giới thiệu sản phẩm theo cách gây nhầm lẫn với chế độ hưu trí của Nhà nước hoặc với bảo hiểm nhân thọ thương mại. Theo giới phân tích, quy định này có ý nghĩa quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ người lao động hiểu sai đây là sản phẩm được bảo đảm lợi nhuận.

Ngoài ra, chính sách đầu tư quỹ cũng được điều chỉnh theo hướng thực tế hơn. Thay vì yêu cầu trái phiếu doanh nghiệp phải có tài sản bảo đảm hoặc bảo lãnh thanh toán trong mọi trường hợp như đề xuất trước đây, cơ chế mới cho phép quỹ xem xét đầu tư vào trái phiếu niêm yết được xếp hạng tín nhiệm bởi tổ chức xếp hạng tín nhiệm độc lập.

Dù vậy, nút thắt lớn nhất của thị trường hưu trí bổ sung hiện nay theo các chuyên gia vẫn là ưu đãi thuế. Theo quy định hiện hành, khoản đóng góp vào quỹ hưu trí tự nguyện được khấu trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân trong mức 1 triệu đồng/tháng. Mức này đã được áp dụng từ nhiều năm trước và ngày càng trở nên kém hấp dẫn khi thu nhập và chi phí sinh hoạt tăng mạnh.

Trong dự thảo sửa đổi chính sách thuế thu nhập cá nhân, Bộ Tài chính đã đề xuất nâng mức được trừ đối với khoản đóng góp vào quỹ hưu trí tự nguyện từ 1 triệu đồng lên 3 triệu đồng/tháng nhằm khuyến khích người dân chủ động tích lũy cho tuổi già và giảm áp lực an sinh trong dài hạn.

Tuy nhiên, theo PGS.TS. Trần Thị Thanh Nga, để quỹ hưu trí bổ sung thực sự phát triển, Việt Nam có thể cần những cơ chế khuyến khích mạnh hơn theo kinh nghiệm quốc tế. Tại nhiều quốc gia, hệ thống hưu trí tự nguyện thường đi kèm chính sách ưu đãi thuế đủ lớn, cơ chế tham gia thuận lợi và các sản phẩm đầu tư phù hợp với từng giai đoạn tuổi nghề của người lao động.

Ngoài yếu tố thuế, bài toán niềm tin đầu tư dài hạn cũng là thách thức lớn. Phần lớn người dân hiện vẫn ưu tiên gửi tiết kiệm, mua vàng hoặc bất động sản hơn là khóa một khoản tiền trong thời gian dài. Trong khi đó, hệ thống quỹ hưu trí bổ sung tại Việt Nam vẫn còn khá mới và chưa tạo được hình ảnh đủ rõ về khả năng tích lũy tài sản dài hạn.

Theo giới phân tích, Nghị định 85 có thể xem là bước khởi động lại quan trọng đối với thị trường hưu trí bổ sung tại Việt Nam. Tuy nhiên, để hình thành được một dòng vốn hưu trí đủ lớn cho thị trường tài chính, chính sách thuế có lẽ mới chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là khả năng tạo niềm tin cho người lao động thông qua minh bạch thông tin, chi phí quản lý hợp lý và hiệu quả đầu tư ổn định trong dài hạn.