Đánh thức mỏ vàng di sản Thủ đô: Lời giải kinh tế bền vững từ Nghị quyết 80

Dưới sự chỉ đạo từ Nghị quyết 80-NQ/TW của Đảng và hành lang pháp lý mới từ Luật Di sản văn hóa năm 2024, các di sản văn hóa tại Thủ đô không còn được nhìn nhận như những di tích cần chi phí bảo vệ mà đã thực sự chuyển hóa thành nguồn tài nguyên chiến lược, động lực mạnh mẽ thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo phát triển vượt bậc.

Nguồn lực tài chính chiến lược

Trong tư duy phát triển truyền thống, việc bảo tồn các di sản văn hóa thường gắn liền với khái niệm "chi phí xã hội" và "áp lực ngân sách". Tuy nhiên, dưới góc nhìn kinh tế, di sản văn hóa chính là một loại hình vốn đặc biệt có khả năng tái tạo vô tận, tạo ra giá trị thặng dư cực kỳ lớn nếu được đầu tư và khai thác đúng hướng.

Để giải quyết bài toán tăng trưởng xanh và phát triển bền vững, việc biến các giá trị di sản thành nguồn lực trực tiếp là xu thế tất yếu của thời đại.

Nhìn rộng ra thế giới, các quốc gia phát triển đã sớm định vị di sản là ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp trực tiếp vào tổng sản phẩm quốc nội.

Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội diễn ra định kỳ 2 năm một lần.

Theo nghiên cứu của Tổ chức ESPON (Na Uy), các hoạt động kinh tế và dịch vụ liên quan đến di sản văn hóa đã đóng góp tích cực cho nền kinh tế quốc gia Bắc Âu này khoảng 112 tỷ NOK vào năm 2017, tương đương với 3,4% GDP. Đây là minh chứng thực tế rõ nét nhất cho thấy di sản hoàn toàn có thể trở thành cột trụ vững chắc cho nền kinh tế nếu có các chiến lược thương mại hóa văn hóa thông minh và tôn trọng giá trị cốt lõi.

Tại Việt Nam, tính đến giữa năm 2026, cả nước đã kiểm kê được hơn 40.000 di tích, gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 37 di sản đã được UNESCO ghi danh.

Riêng đối với Hà Nội, việc sở hữu mật độ di sản đậm đặc nhất cả nước chính là một lợi thế cạnh tranh cốt lõi mà không một đô thị nào khác trong khu vực có được.

Nghị quyết 80-NQ/TW đã định hình rõ nét tầm nhìn chiến lược cho Thủ đô, đó là phải khơi thông và biến các giá trị di sản văn hóa nghìn năm văn hiến thành nguồn lực trực tiếp để phát triển công nghiệp văn hóa, đưa Hà Nội xứng tầm là "Thành phố Sáng tạo" tiêu biểu trong mạng lưới toàn cầu của UNESCO.

Sự chuyển dịch này đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ nhận thức của các cơ quan quản lý đến hành động của cộng đồng doanh nghiệp, HTX và người dân. Di sản không phải là một thực thể đóng băng trong quá khứ mà cần phải được đặt trong dòng chảy kinh tế đương đại, nơi nó tương tác với công nghệ, sáng tạo và nhu cầu tiêu dùng văn hóa ngày càng cao của xã hội.

"Hồi sinh" di sản

Để di sản văn hóa thực sự tạo ra dòng tiền và giá trị thặng dư kinh tế, Hà Nội đang từng bước áp dụng mô hình "bảo tồn chủ động" - tức là bảo tồn gắn liền với phát triển sinh kế của cộng đồng và tạo không gian cho các hoạt động kinh tế sáng tạo, tạo đà dịch chuyển từ kinh tế nâu sang kinh tế xanh bền vững.

Điển hình đầu tiên cho sự bứt phá này phải kể đến Hoàng thành Thăng Long. Thay vì chỉ mở cửa đón khách tham quan ban ngày với các hiện vật tĩnh, Trung tâm bảo tồn di tích đã chủ động phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa nghệ thuật trình diễn kết hợp công nghệ thông qua tour đêm "Giải mã Hoàng thành Thăng Long". Bằng cách kết hợp công nghệ chiếu sáng 3D mapping hiện đại, âm thanh hiệu ứng sống động tái hiện các điển tích lịch sử, di sản đã biến thành một không gian trải nghiệm giáo dục - giải trí đẳng cấp. Sản phẩm này không chỉ tối ưu hóa công suất khai thác di sản vào ban đêm mà còn tạo ra dòng doanh thu dịch vụ phụ trợ lớn, trở thành điểm đến không thể bỏ qua của du khách quốc tế khi đến Hà Nội.

Các bạn trẻ trải nghiệm tại Hoàng Thành Thăng Long.

Một ví dụ sống động khác chính là khu vực Phố cổ Hà Nội. Tương tự như bài học thành công từ Hội An, Hà Nội đã phát triển hệ thống không gian đi bộ quanh Hồ Hoàn Kiếm và các tuyến phố cổ lân cận. Việc hạn chế phương tiện cơ giới không chỉ giúp giảm thiểu khí thải carbon, bảo vệ kiến trúc cổ kính mà còn kích thích mạnh mẽ các hoạt động thương mại dịch vụ, ẩm thực đường phố và biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Đây là mô hình sinh kế bền vững giúp người dân trực tiếp hưởng lợi kinh tế từ việc giữ gìn di sản kiến trúc của chính gia đình mình, biến Phố cổ thành một tổ hợp kinh tế ban đêm sầm uất và đầy bản sắc.

Đặc biệt, xu hướng tái thiết đô thị dựa vào di sản đang thổi một luồng sinh khí mới cho Thủ đô. Việc cải tạo Nhà máy Xe lửa Gia Lâm hay bốt Hàng Đậu để tổ chức Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội đã chứng minh tính đúng đắn của việc chuyển đổi công năng di sản đô thị. Thay vì dỡ bỏ các nhà xưởng cũ để xây dựng các tòa nhà thương mại cao tầng, những không gian này đã được biến đổi thành các không gian sáng tạo - nơi hội tụ của nghệ thuật, công nghệ và thiết kế, thu hút hàng vạn lượt người trẻ đến trải nghiệm và tiêu dùng các dịch vụ văn hóa mới, tạo ra nguồn lợi kinh tế lớn và nâng cao thương hiệu đô thị sáng tạo.

Kinh tế tập thể và cách mạng số hóa

Trong chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa Thủ đô, các làng nghề truyền thống và các HTX đóng vai trò là "mỏ neo" kết nối di sản phi vật thể với thị trường tiêu dùng hiện đại, đồng thời là nhân tố cốt lõi bảo đảm tính bền vững xã hội.

Sự mở rộng dịch vụ của các HTX sản xuất thủ công truyền thống đơn thuần sang kết hợp dịch vụ du lịch tại các làng cổ như Làng gốm Bát Tràng hay Làng lụa Vạn Phúc chính là lời giải cho bài toán gia tăng giá trị.

Trải nghiệm tại Bảo tàng gốm.

Tại Bát Tràng, việc xây dựng Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt (Bảo tàng gốm) bằng nguồn vốn xã hội hóa đã thể hiện bước đi đúng đắn theo mô hình hợp tác công - tư (PPP) trong phát triển văn hóa. Ở đây, khách du lịch không chỉ mua một sản phẩm gốm vật chất thông thường mà họ mua cả một trải nghiệm văn hóa nghệ thuật thông qua việc tự tay trải nghiệm quy trình làm gốm và lắng nghe câu chuyện di sản từ các nghệ nhân. Sự tham gia tích cực của cộng đồng, các HTX làng nghề như HTX sản xuất kinh doanh gốm sứ Tân Thịnh, HTX làng gốm Bát Tràng… giúp giữ gìn nguyên vẹn giá trị di sản phi vật thể, đồng thời tạo ra sinh kế bền vững, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Bên cạnh đó, cuộc cách mạng số hóa đang mang lại cơ hội chưa từng có trong việc quản lý và phát huy giá trị di sản. Thực hiện Quyết định số 42/2025/QĐ-TTg và các hướng dẫn chuyên ngành của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hà Nội đang đẩy mạnh số hóa 100% dữ liệu các di sản văn hóa phi vật thể, các di tích quốc gia đặc biệt để tích hợp vào bản đồ di sản số quốc gia. Việc ứng dụng công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường và trí tuệ nhân tạo không chỉ giúp lưu trữ các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể trước những tác động của thời gian mà còn mở ra không gian phát triển cho công nghiệp văn hóa số. Khách du lịch từ khắp nơi trên thế giới có thể trải nghiệm các không gian di sản Hà Nội một cách chân thực nhất qua môi trường số hóa, tạo ra các tài sản văn hóa số có giá trị kinh tế cao.

Để Nghị quyết 80-NQ/TW thực sự đi vào đời sống và đạt hiệu quả tối đa, các chuyên gia cho rằng Hà Nội cần tiếp tục khơi thông các điểm nghẽn về thể chế bằng việc xây dựng cơ chế đầu tư thông thoáng, khuyến khích các dòng vốn tư nhân đổ vào công nghiệp văn hóa thông qua các mô hình hợp tác công - tư (PPP) và chính sách ưu đãi thuế đất cho các doanh nghiệp sáng tạo nghệ thuật.

Bên cạnh đó, biến di sản thành nguồn lực kinh tế không có nghĩa là thương mại hóa một cách thực dụng hay làm tổn hại đến giá trị cốt lõi của di sản. Trái lại, phát triển công nghiệp văn hóa chính là phương thức bảo tồn di sản bền vững và hiệu quả nhất, giúp di sản có khả năng tự nuôi sống mình và liên tục đồng hành cùng dòng chảy của thời đại mới.