Đất hiếm vẫn 'hiếm'

Những dự án “dậm chân tại chỗ”

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn nhất khu vực. Theo ước tính của Cục Khảo sát địa chất Mỹ, tổng trữ lượng đất hiếm trên thế giới khoảng 120 triệu tấn. Trong đó, Việt Nam đứng thứ hai thế giới với 20,7 triệu tấn chỉ sau Trung Quốc (khoảng 44 triệu tấn).

Tại tỉnh Lai Châu, nơi được ví như một trong số “thủ phủ đất hiếm”, mỏ Đông Pao từ lâu đã được xác định là dự án trọng điểm và được giao cho Tập đoàn Công nghiệp than – khoáng sản Việt Nam (TKV) nghiên cứu, với định hướng khai thác gắn liền chế biến sâu, tạo chuỗi sản phẩm đất hiếm giá trị cao thay vì xuất thô.

Khu vực mỏ đất hiếm Đông Pao, tỉnh Lai Châu. Ảnh: chinhphu.vn

Theo hồ sơ quy hoạch, Đông Pao không chỉ là một mỏ đất hiếm thông thường mà còn được định hướng trở thành nguồn cung cho nam châm vĩnh cửu dùng trong tua-bin gió – một thành phần cốt lõi của các dự án điện gió. Nói cách khác, đất hiếm giữ vai trò chiến lược khi đồng thời phục vụ công nghiệp điện tử, quốc phòng lẫn trực tiếp gắn với mục tiêu chuyển đổi năng lượng xanh.

Tuy nhiên, tới nay dự án vẫn chưa thể triển khai do phần diện tích mỏ chồng lấn với rừng phòng hộ và các khu vực khoanh định cấm, tạm cấm hoạt động khoáng sản. Trước tình thế này, UBND tỉnh Lai Châu nhiều lần kiến nghị loại trừ phần diện tích không có thân quặng, giữ lại khu vực có trữ lượng thực sự và đã được Bộ ngành tiếp thu về nguyên tắc. Dẫu vậy, khâu cấp phép hiện vẫn đang bỏ ngỏ và chưa thể đi tới chung kết.

Tình trạng tương tự diễn ra tại mỏ Bắc Nậm Xe, cũng do TKV đảm nhận nghiên cứu. Dự án chồng lấn với tuyến đường tỉnh 131 khiến ranh giới khai thác phải điều chỉnh nhiều lần. Hệ quả là đến nay mỏ vẫn nằm trong quy hoạch nhưng chưa có tiến độ triển khai cụ thể.

Doanh nghiệp đứng nhìn quy hoạch

Không dừng ở Lai Châu, tỉnh Lào Cai ghi nhận một số điểm đất hiếm trong quy hoạch khoáng sản nhóm I cũng rơi vào tình trạng “có danh nhưng chưa có phận”. Do các khu vực này chồng lấn với quy hoạch hạ tầng, khu dân cư và đất sản xuất nên doanh nghiệp trong nước, dù đã đã khảo sát ban đầu, không thể lập dự án đầu tư đầy đủ vì rủi ro pháp lý quá lớn.

Tình trạng vướng mắc cũng diễn ra tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên, nơi được coi là cái nôi của công nghiệp và khoáng sản. Theo đó, các khu vực khoáng sản chiến lược chồng lấn với quy hoạch ba loại rừng và quy hoạch phát triển đô thị – công nghiệp dẫn tới doanh nghiệp không thể dấn bước đầu tư khi phải chờ hướng dẫn từ cơ quan chức năng.

Ở diễn biến khác, Lâm Đồng chịu áp lực từ nhu cầu phát triển hạ tầng và không gian đô thị. Cụ thể, các điểm khoáng sản nhóm I được đưa vào quy hoạch từ giai đoạn trước, trong khi quy hoạch tỉnh mới lại ưu tiên giao thông, du lịch và năng lượng. Bối cảnh này đặt doanh nghiệp quan tâm đến dự án rơi vào thế lưỡng nan: đầu tư thì rủi ro, rút lui thì mất cơ hội.

Riêng tại Quảng Trị, yếu tố quốc phòng – an ninh khiến các dự án khoáng sản chiến lược gần như “đóng băng”. Dù có doanh nghiệp đề xuất nghiên cứu, nhưng không có cơ chế rõ ràng để cân bằng giữa khai thác tài nguyên và yêu cầu phòng thủ.

Điểm đáng chú ý là không dự án đất hiếm nào bị dừng vì thiếu nhà đầu tư. Ngược lại, phần lớn trong số đó đều đã có đơn vị quan tâm, nghiên cứu, thậm chí được giao chuẩn bị từ nhiều năm nhưng cuối cùng đều dừng ở ngưỡng cửa cấp phép bởi yếu tố chồng lấn.

Hệ quả là mỏ đất hiếm vẫn nằm trong quy hoạch để bảo toàn tài nguyên nhưng không thể khai thác, trong khi các dự án hạ tầng, đô thị, công nghiệp bị treo vì vướng khoáng sản.

Nguy cơ lỡ cơ hội tiến sâu vào chuỗi cung ứng

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh – khi Mỹ, EU và Nhật Bản tìm cách giảm phụ thuộc vào Trung Quốc – sự chậm trễ này khiến Việt Nam đánh mất lợi thế thời gian.

Theo thống kê sơ bộ, Trung Quốc kiểm soát tới 90% quy trình chế biến và gần 70% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu. Trong bối cảnh các nền kinh tế lớn đang ráo riết tìm nguồn thay thế, Việt Nam, với trữ lượng dồi dào hoàn toàn có thể trở thành một lựa chọn chiến lược.

Đặc biệt, khi đất hiếm gắn trực tiếp với nam châm vĩnh cửu cho tua-bin gió, chậm trễ xử lý tháo gỡ đồng nghĩa với việc Việt Nam có khả năng bỏ lỡ cơ hội tham gia sâu vào chuỗi cung ứng năng lượng tái tạo. Các quốc gia khác đã nhanh chóng ký kết hợp đồng dài hạn, xây dựng chuỗi chế biến sâu, trong khi Việt Nam vẫn loay hoay với bài toán chồng lấn quy hoạch.

UBND các tỉnh nơi có mỏ đất hiếm đã nhiều lần gửi văn bản kiến nghị, xin tham vấn Bộ Công thương về việc xử lý các diện tích chồng lấn. Các kiến nghị này được Cục Công nghiệp tiếp thu về nguyên tắc, song trong các văn bản trả lời, Cục thường nhấn mạnh rằng việc điều chỉnh chi tiết sẽ được xem xét ở khâu cấp phép hoặc cập nhật trong kế hoạch thực hiện quy hoạch.

Chính vì vậy, dù đã có nhà đầu tư và trữ lượng được xác định, các dự án đất hiếm vẫn chỉ dừng ở đề xuất nghiên cứu, thăm dò.

Theo báo cáo “Thị trường nguyên tố đất hiếm – Dự báo toàn cầu 2025–2030” của ResearchAndMarkets.com, thị trường đất hiếm toàn cầu dự kiến tăng trưởng từ 5,4 tỷ USD năm 2024 lên gần 7,8 tỷ USD năm 2030. Động lực chính đến từ cuộc chuyển dịch sang nền kinh tế xanh, công nghệ cao và nhu cầu gia tăng trong lĩnh vực quốc phòng – những ngành phụ thuộc mạnh mẽ vào nguyên tố đất hiếm.

Đất hiếm gồm 17 nguyên tố kim loại đặc biệt, phân bố rải rác, khó tinh luyện và chi phí chế biến cao. Chúng là vật liệu cốt lõi cho nam châm vĩnh cửu trong xe điện và tua-bin gió, chip bán dẫn, pin lưu trữ năng lượng, đồng thời là nguyên liệu cho radar, tên lửa dẫn đường và hệ thống tác chiến điện tử.

Đất hiếm đang trở thành thước đo vị thế của các nền kinh tế trong kỷ nguyên công nghệ cao. Quốc gia nào kiểm soát được nguồn cung và chuỗi chế biến sâu sẽ nắm lợi thế cạnh tranh trong cả năng lượng tái tạo lẫn quốc phòng hiện đại.

Trong bối cảnh đó, Vụ Chính sách đa biên (Bộ Công thương) đánh giá, việc chậm khai thác và chế biến sâu đất hiếm khiến Việt Nam đứng ngoài một thị trường đang tăng trưởng nhanh và mang ý nghĩa chiến lược.

Thái Bình